આશ્રમમાં દરેક કામની જવાબદારી એક એક બ્રહ્મચારીને સોંપવામાં આવી છે. સમયે સમયે કામમાં બદલી થવાની પણ પ્રથા છે. અમ્મા અનેકવાર કહેતા હોય છે કે, “બ્રહ્મચારીએ કોઈ પણ કામમાં પાછળ ન રહેવું જોઈએ. બધા કામનું જ્ઞાન તેમને હોવું જોઈએ.”

સવારના સાત વાગ્યા હતા. અમ્મા આશ્રમની આસપાસના વિસ્તારમાં ચાલતા દેખાયા. અમ્મા ત્યાં જમીન પર પડેલા કાગળના ટૂકડા, મીઠાઈના વીંટળા વગેરે વીણી રહ્યાં હતા. આજે દર્શન માટે બહુ જ થોડા લોકો આશ્રમ આવ્યા હતા. અમ્મા આશ્રમના ઉત્તર ભાગમાં આવેલ ગૌશાળા પાસે ગયા. અમ્માને જોઈ, ગૌશાળાની ગાયો બધી, મસ્તક ઉંચુ કરી અમ્માને જોવા લાગી. જેમ એક મા પોતાના બાળકને વહાલ કરે, તેમ અમ્માએ ગાયોના કપાળ પર વાત્સલ્યસભર હાથ ફેરવ્યો. એક ગાયની સામેની જમીન પર ખોળ અને પાણીનું મિશ્રણ ઢોળાયેલું હતું. બાલ્દીમાંથી પીતી વખતે, તે ઊંધી વળી ગઈ હતી. અમ્માએ તે બાલ્દી ઉઠાવી, તેને સાફ કરી. પછી તેમાં પાણી ભરીને તે બધી જગ્યા ધોઈને સાફ કરી. અમ્મા સાથે જે બ્રહ્મચારીણી હતી, તે મદદ કરવા આગળ આવી પણ અમ્માએ તેને મનાઈ કરી. ગાયોને કાળજીપૂર્વક ખાવા પીવાનું આપવામાં નહોતું આવ્યું, આ જોઈ અમ્મા ઘણા દુઃખી હતા. અમ્માના ચહેરાપરનો ભાવ પોકારી પોકારીને આ કહેતો હતો. જમીન પર ઢોળાયેલું ખોળ અને પાણીનું મિશ્રણ સાફ કરી, અમ્મા સીધા તે બ્રહ્મચારીની ઝૂંપડી તરફ ગયા, કે જેને ગાયોની સંભાળ લેવાનું કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું હતું.

“પુત્ર, સવારના તું જ ગાયોને પીવાને ખોળ અને પાણી આપે છે. ખરું ને?”

અમ્માના પ્રશ્નથી તે બ્રહ્મચારી સમજી ગયો કે, પોતાનાથી કંઈક ભૂલ થઈ છે. પણ તે શું છે, તેની જાણ ન હોવાથી, તે ચૂપચાપ ઊભો રહ્યો. અમ્માએ બોલવાનું ચાલું રાખ્યું, “પુત્ર, પ્રથમ ગુણ જે એક બ્રહ્મચારીએ કેળવવો જોઈએ, તે છે જાગરૂકતા. શું આ રીતે તું ગાયોને પાણીમાં ખોળ ભેળવીને પીવા આપે છે? ગાયે ધક્કો મારી, બાલ્દીમાંનું બધું મિશ્રણ નીચે જમીન પર ઢોળી નાખ્યું. હતું. કામમાં કાળજી ન રાખો, ત્યારે જ ને આમ બને? તને કહ્યું હતું ને, કે ગાયને પાણી આપતી વખતે, જ્યાં સુધી તે બધું ન પીલે, તારે ત્યાં જ ઊભું રહેવું. અનુસરણના અભાવને કારણે જ, ગાયે ધક્કો મારી બાલ્દીને ઉથલાવી દીધી ગાય બધું પીવે ત્યાં સુધી ત્યાં ઊભા રહેવામાં જો તને કોઈ તકલીફ થતી હોય તો, તું અમ્માને કહે. અમ્મા પોતે આ કાર્ય કરી લેશે. ગાયને માતા તરીકે જોવી જોઈએ. ગૌશુશ્રુષા ઈશ્વર પૂજા છે. તારી બેદરકારીને કારણે ગાયે ભૂખ્યું રહેવું પડયું. નહિ કે? તેને એમ ને એમ ત્યાં મૂકીને આવવાના કારણે, આટલો ખોળ પણ વ્યર્થ ગયો.” બ્રહ્મચારીને પોતાની ભૂલનો બોધ થયો.

પોતે ત્યાંથી ઉતાવળમાં પાછો આવ્યો હતો. તે પાછળનું કારણ સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયત્ન કરતા તે બ્રહ્મચારીએ કહ્યું, “ધ્યાનનો સમય થયો હોવાથી, હું ત્યાંથી જલ્દી પાછો ફર્યો હતો.”

બ્રહ્મચારીના ઉત્તરથી અમ્માને તૃપ્તિ થઈ નહિ. અમ્માએ કહ્યું, “ધ્યાન માટે જો તને આટલું વૈરાગ્ય હોય તો થોડા વહેલાસર જઈને ગાયોને પાણી આપવું હતું. પછી તું સમયસર ધ્યાન માટે પહોંચી શકે. ધ્યાનના નામ પર મૂંગા જનાવરોને ભૂખ્યા રાખવા પાપ છે. ધ્યાન કોને કહેવાય? ફક્ત આંખ મીચીને બેસી રહેવું, શું એ ધ્યાન છે? મંત્રજાપ તોડયા વિના, સતત ઈશ્વરનું સ્મરણ કરી, કર્મ કરવું, એ ધ્યાન છે. દરેકને જે કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું છે, તે પ્રત્યેનો તેમનો સમર્પણનો ભાવ, લક્ષ્ય પ્રત્યેના તેમના બોધને સુચવે છે. કામમાંથી છટકવા માટે ધ્યાન કરવું, કે ધ્યાનમાંથી છટકવા માટે કામ કરવું, એમ ન થવું જોઈએ.”

બ્રચાહ્મરી : “થોડા દિવસો પહેલાં બે બ્રહ્મચારીઓ ધ્યાન માટે મોડા પડયા હતા, ત્યારે આપે બે દિવસ પાણી સુધ્ધાં લીધું ન હતું. હું નહોતો ઈચ્છતો અમ્મા, કે મારાં કારણે તમારે ભૂખ્યું રહેવું પડે.” તેની આંખો ભરાઈ આવી.

પુત્રની આંખોના આંસું લૂછતાં, તેને સાંત્વના આપતા અમ્માએ કહ્યું, “બેટા, અમ્માએ તને એવું તે શું કહી દીધું કે તું આટલો દુઃખી થાય છે? અમ્માએ તો ફક્ત, હવે પછી કાળજી રાખવા માટે જ કહ્યું હતું. તે દિવસે, તે બે પુત્રો જાણીજોઈને ધ્યાનમાં મોડા આવ્યા હોવાથી, અમ્માએ તે બાબતને આટલું મહત્વ આપ્યું હતું. વાંચવું લખવું તો પછી પણ કરી શકાય. પરંતુ, તારી વાત જુદી છે. તું એક કામ કરતો હતો જે તને અમ્માએ સોંપ્યું હતું. તે કામ ધ્યાનથી ભિન્ન નથી. જે કામ આપણને સોંપવામાં આવ્યું હોય, તે પ્રત્યે જે સમર્પણ આપણે દાખવીએ, તે જ ધ્યાન છે. જે સમયે જે કરવાનું હોય, ત્યારે તે ન કરીએ અને વ્યર્થ સમય બગાડીએ — અમ્માને તો ફક્ત આ વાતનું જ દુઃખ છે.”

આશ્રમની દિનચર્યામાં કોઈ ભંગ પડે, અમ્મા તેને સહન કરી શકે નહિ. બધું કાર્ય યોગ્ય સમયે થવું જોઈએ. ધ્યાન માટે, સંસ્કૃત અને વેદાંતના વર્ગોને સંબંધીત કાર્યોમાં ક્યારેય કોઈ ભંગ ન પડવો જોઈએ. બ્રહ્મચારીઓના ભાગમાં જો કૃત્યનિષ્ઠામાં કોઈ ભંગ પડે તો અમ્મા એક કે બે વાર ઠપકો આપશે, તેમ છતાં તેમનામાં જો કોઈ પરિવર્તન ન આવે તો, અમ્મા સ્વયંને શિક્ષા કરે છે. તેઓ ખોરાક લેશે નહિ. પાણી સુધ્ધાં નહિ લે. પોતાના કારણે અમ્મા ખોરાક ન લે, તો તે બ્રહ્મચારીઓ માટે સખતમાં સખત સજા હતી.

અમ્મા બ્રહ્મચારી સાથે ધ્યાન મંદિરમાં ગયા. બધા બ્રહ્મચારીઓ ધ્યાનમાં લીન હતા. પૂર્વ દિશા તરફ મુખ કરીને અમ્મા દિવાલને થઈ, પદ્માસનમાં બેઠા.જે બ્રહ્મચારી અમ્મા સાથે આવ્યો હતો, તે તેમની પાસે જ બેસી ગયો. ધ્યાન પૂરું થયું. બધા બ્રહ્મચારીઓ એક એક કરીને અમ્મા પાસે અવ્યા. દંડવત કરી, ધીમેથી અમ્માની આસપાસ વિંટળાઈને બેસી ગયા. અમ્માએ આંખો ખોલી. તે જોતાં એક બ્રહ્મચારીએ પોતાના મનની વ્યથા અમ્માને કહી, “અમ્મા, ધ્યાન કરીને પણ એકાગ્રતા મળતી નથી. આ વાતનું બહુ દુઃખ છે.”

બપોરના ત્રણ વાગ્યા હતા. આવતીકાલે, માતૃવાણી પત્રિકાઓને ટપાલમાં મોકલવાનો દિવસ હતો. ઘણું કામ બાકી હતું. ધ્યાન મંદિરના વરાંડામાં બેસી, અમ્મા અને બ્રહ્મચારીઓ સાથે મળીને પત્રિકાઓને કવરમાં નાખી, સ્ટેંમ્પ ચોટાડતા હતા. હોલેંડથી આવેલ પીટર ત્યાં આવ્યો. તે ઘણો ગુસ્સામાં હતો અંગ્રેજીમાં તેણે બ્રહ્મચારી નીલુને કહ્યું, “કોના કહેવાથી તેં ગુલાબના છોડવાઓ પર કીટનાશક દવા છાંટી હતી? અહિંસા વિષે બોલતા લોકોએ, આ રીતે મૂંગા જીવોની હત્યા ન કરવી જોઈએ.” બ્રહ્મચારી નીલુએ તેના શબ્દોનું ભાષાંતર કરી, અમ્માને કહ્યું. પરંતુ અમ્મા કંઈ બોલ્યા નહિ. તેઓ તો કામ કરતા રહ્યાં. તેમણે પીટર તરફ ફક્ત એક નજર કરી.

પીટર મુખપર વિષાદના ભાવ સાથે, અલગ થઈને ઊભો હતો. થોડીવાર પછી, અમ્માએ પીટરને બોલાવ્યો, “બેટા પીટર, ગાયત્રી પાસેથી અમ્મા માટે પીવાને થોડું પાણી લઈ આવ તો?”

અમ્મા માટે પાણી લઈને આવ્યો, ત્યારે પણ પીટર ઉદાસ હતો.

પાણીનો ગ્લાસ હાથમાં લેતા અમ્માએ પૂછયું, “આ તો ઉકાળેલું પાણી છે. અમ્માને સાદુ પાણી બસ છે.”

પીટર : “અમ્મા, હું તમારા માટે ફીલ્ટરનું પાણી લઈ આવું છું. અથવા નારિયેળનું પાણી લઈ આવું?”
અમ્મા : “અમ્માને તો ફક્ત સાદું પાણી જોઈએ છે.”

પીટર : “અમ્મા, હું તમારા માટે ફીલ્ટરનું પાણી લઈ આવું છું. અથવા નારિયેળનું પાણી લઈ આવું?”
અમ્મા : “અમ્માને તો ફક્ત સાદું પાણી જોઈએ છે.”

અમ્મા : “પરંતુ પુત્ર, પાણી ઉકાળતી વખતે કેટલાક જંતુઓ નાશ પામે છે. શું તે પાપ નથી?”

પીટર પાસે કોઈ ઉત્તર હતો નહિ.

અમ્મા : “ચાલતી વખતે કેટલાક જીવજંતુઓ આપણા પગ નીચે કચડાયને નાશ પામે છે. શ્વાસ લેતી વખતે પણ મરે છે. આને ટાળવું શક્ય છે?”

પીટર : “હું કબૂલ કરું છું કે આ આપણા નિયંત્રણમાં નથી. પરંતુ, છોડવાઓ પર દવાનો છંટકાવ કરવો, એ તો આપણા નિયંત્રણમાં છે?”

અમ્મા : “એ ઠીક છે. પુત્ર, તારું બાળક કે પછી સ્વયં અમ્મા બીમાર પડે, તો શું તું દવા લેવા માટે આગ્રહ નહિ કરે?”

પીટર : “હા સ્તો. બીમારી દૂર કરવી, એ જ તો મૂખ્ય છે.”

અમ્મા : “દવા લેવાથી, લાખો રોગ કીટાણુ નાશ પામે છે!”

પીટર : “એ તો…”

પીટર પાસે કોઈ ઉત્તર હતો નહિ.

અમ્મા : “ત્યારે રોગ કીટાણુ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ન રાખી શકાય. આ ગુલાબના છોડવાઓપર જ્યારે રોગના કીટાણુ આક્રમણ કરે, ત્યારે તે પોતાનું દુઃખ કોને કહે? કારણ કે આપણે તેમને ઉગાડીએ છીએ, શું આપણે તેમનું રક્ષણ ન કરવું જોઈએ?”

પીટરના મુખ પરથી વિષાદની છાયા દૂર થઈ.

 

 

આ અવસરનો લાભ લેતા તે પરિવારના પિતાએ પોતાના બાળકોના વિદ્યાભ્યાસ વિષે અમ્માને બતાવતા કહ્યું, “અમ્મા, આ પુત્રી એક અક્ષર નથી ભણતી. તેને થોડો ઉપદેશ આપો.(પત્ની તરફ સંકેત કરતા) આ તેને લાડ કરીને બગાડે છે.”

પત્ની : “અમ્મા! તે હજુ બાળક છે. અમે બંને મળીને તેને મારીએ, મને તે ઉચિત નથી લાગતું. માટે હું તેને કંઈ જ કહેતી નથી.”

એક ભક્ત : “આજે સામાન્યતઃ માતાઓ જ બાળકોને લાડ કરીને બગાડતી હોય છે.”

અમ્મા : “શા માટે ફક્ત માતાઓને જ દોષ આપો છો? બાળકોના ઉછેર કોઈ ધ્યાન નથી આપતા. બાળકોને પ્રેમ કરતા વાલીઓએ, તેમના સ્વભાવપ્રત્યે પ્રથમ ધ્યાન આપવું જોઈએ. તેમનામાં સારાં સંસ્કર કેળવવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આ માટે બાળકોને આધ્યાત્મિક બાબતોથી ઉપદેશિત કરવા જોઈએ. તત્વ ધરાવતી વાર્તાઓ તેમને કહેવી જોઈએ. જપ, ધ્યાન વગેરે કરવાની તેમનામાં ટેવ પાડવી જોઈએ. સાધનાથી તેમની બુદ્ધિ અને યાદશક્તિમાં વૃદ્ધિ થાય છે. એક વર્ષમાં જે બધું શીખ્યા હોય, તે ફક્ત ચોપડી ખોલીને નજર ફેરવવા માત્રથી યાદ આવી જશે. પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે તો, કમ્પ્યુટરની જેમ મનમાં જવાબ પ્રકાશિત થશે. આ સાથે તેમનો સ્વભાવ પણ સારો હશે. ભૌતિક રીતે અને આધ્યાત્મિક રીતે, તેઓ ઉન્નતિ કરે છે.”

કામ પૂરું થયા પછી, અમ્મા પાસેની નારિયેળીની નીચે જઈને બેઠા. ભક્તજનો સંતોષપૂર્વક અમ્માની આસપાસ વિંટળાઈને બેસી ગયા. આ પહેલાં આવી ગયેલા એક ભક્તે, પહેલીવાર આશ્રમ આવી રહેલા એક નવયુવકનો અમ્મા પાસે પરિચય કરાવતા કહ્યું,

ભક્ત : “આ મલપુરમ્‌થી આવે છે. બધો સમય પ્રકૃતિ સંરક્ષણ માટેની પ્રવૃત્તિઓમાં જ વિતાવે છે. મંદિરો અને મંદિરોની તળાવડીના સંરક્ષણ માટે તે અને તેના થોડા મિત્રો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છે.”

સ્મિત કરી, વિનયપૂર્વક તે નવયુવકે બંને હાથ જોડી પ્રણામ કર્યા.

અમ્મા : “આ બધી જગ્યા અમે લોકોએ સાથે મળી પ્રયત્ન કરી, પાછોતરા જળપ્રવાહમાંથી પુનઃપ્રાપ્ત કરી છે. જ્યાં ક્યાંય બની શકે ત્યાં બાળકોએ નારિયેળી, કેળ અને પુષ્પના છોડવાઓ ઉગાડયા છે.”

એક કપમાં પાણી લઈ, પોતાના હાથ ધોઈ, અમ્મા કળરી તરફ ચાલવા લાગ્યા. બીજા ભક્તો તેમની પાછળ ચાલ્ય.
અમ્મા કળરીના વરાંડામાં નીચે બેઠા. ભક્તજનો દંડવત કરી, ત્યાં તેમની પાસે બેસી ગયા. પેલા નવાંગતુકે પ્રશ્ન પૂછયો.

યુવક : “આજે બધા પ્રકારની ભૌતિક સંપત્તિ હોવા છતાં, લોકો દુઃખી છે. અમ્મા, આમ શા માટે? સુખ ક્યાં શોધવું?”

અમ્મા : “હા, એ સત્ય છે. આજે વિશ્વમાં અધિકાંશ લોકોમાં શાંતિ અને સમાધાન નથી જોવા મળતા. વિશાળ બંગલાઓ બાંધી, તેમાં વાસ કરતા લોકો આત્મહત્યા કરે છે. બંગલાઓ, ધન સંપત્તિ, એશઆરામ કે મદ્યપાનમાંથી આનંદ પ્રાપ્ત થતો હોય, તો પછી આ પ્રમાણે દુઃખી થઈને મરવાની કંઈ જરૂર ખરી? માટે, એ તો ચોક્કસ કે આ વસ્તુઓમાં સાચું સુખ નથી. શાંતિ અને સમાધાન તો મન પર આધાર રાખે છે. તે મન શું છે? તેનો ઉદ્‌ભવ ક્યાં છે? જીવનનું લક્ષ્ય શું છે? શા માટે આ જીવન? જીવન કેવી રીતે જીવવું? આ આપણે જાણતા નથી. આ જાણી લઈએ, અને તે અનુસાર જીવન જીવીએ, તો પછી શાંતિની શોધમાં આપણે ક્યાંય ભટકવાની જરૂર નથી રહેતી. આજે બધા બહારી વસ્તુઓમાં શાંતિ અને આનંદ શોધે છે. અમ્માને એક કથા યાદ આવે છે,

“એક વૃદ્ધ માજી પોતાના ઘરના આંગણામાં જાણે કોઈ બહુમૂલ્ય વસ્તુ ખોવાઈ ગઈ હોય, તેમ ગંભીરતાથી કંઈક શોધી રહ્યાં હતા. આ જોતાં, ત્યાંથી પસાર થતા એક વટેમાર્ગુએ પૂછયું, “માજી, શું શોધી રહ્યાં છો?” “મારું કાનનુ એક બૂટિયું ખોવાઈ ગયું છે, તે શોધી રહી છું.” માજીએ જવાબ આપ્યો.

માજીને મદદ કરવાના હેતુથી, તે વટેમાર્ગુ પણ આંગણામાં શોધવા લાગ્યો. બધે શોધી વળ્યા, પણ ક્યાંય બૂટિયું દેખાયું નહિ. વટેમાર્ગુએ માજીને પૂછયું, “માજી, તમને યાદ છે કે. અહીં કઈ જગ્યા પર બૂટિયું પડયું હતું?” માજી બોલ્યા, “દીકરા, તે તો ઘરની અંદર ક્યાંય પડયું હતું.”

“માજીનો ઉત્તર સાંભળી, વટેમાર્ગુને ક્રોધ આવ્યો, “બૂટિયું જ્યાં પડ્યું હતું, ત્યાં ન જોતાં, તેને અહીં આંગણામાં શોધવાથી તે કેવી રીતે મળશે?”

“માજી બોલ્યા, “દીકરા, અંદર ઓરડામાં ભારે અંધારું છે. અહીં તો કેવું મજાનું અજવાળું છે. માટે હું અહીં શોધી રહી છું.”

“આપણે આ માજી જેવા છીએ. જીવનમાં શાંતિ અનુભવવી હોય તો, તેના યથાર્થ સ્રોતને જાણી, ત્યાં તેની શોધ કરવી જોઈએ. બાહ્યલોકમાંથી શાંતિ પ્રાપ્ત કરવી અશક્ય છે. શાંતિ અને સમાધાન તો વ્યક્તિના મન પર આધાર રાખે છે.”

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)

યુવાઓનું એક ટોળું અમ્માના દર્શન માટે આવ્યું હતું. દૂર ઊભા રહી, થોડીવાર સુધી તેઓ અમ્માને નિહાળતા રહ્યાં. ઘણીવાર સુધી આમ ઊભા રહી, છેવટે તેઓ પણ કામમાં જોડાયા. તેઓ અમ્માને થોડા પ્રશ્નો પૂછવા માગતા હતા. પરંતુ, કોઈ કારણવશ તેઓ પૂછતા ન હતા. તે યુવાઓમાંના એકે આખા કપાળમાં ભસ્મ ચોળી હતી. કુટસ્થમાં ચંદનનો ચાલ્લો અને ચાંદલાની વચ્ચે કંકુનું ટપકું કરેલું હતું. તેણે તેની પાસે બેઠેલા યુવકને કોણીથી હળવો ધક્કો મારતા કહ્યું , “અરે જો તો, અમ્માએ પણ ભસ્મ લગાવી છે.”

“કેમ બાળકો, તમે કોની વાત કરી રહ્યાં છો?” અમ્માએ પૂછયું.

યુવક : “અમ્મા, હું ભસ્મ અને ચંદન કંકુ લગાડું, તે આ લોકોને હાસ્યસ્પદ લાગે છે. વાઘ જેવો વેશ કાઢીને વાઘણદાવ રમવા ઉતર્યો છે, એમ કહે છે.”

બીજા યુવકોના મુખ ઝાંખા પડી ગયા. તેમાંના એકે પૂછયું, “શા માટે કપાળે ભસ્મ, ચંદન વગેરે લગાવવા જોઈએ? આ બધાનો અર્થ શું છે?”

અમ્મા : “બાળકો, આપણે ચંદનનો લેપ કરીએ, પવિત્ર ભસ્મ લગાવીએ, પણ આ બધા પાછળ રહેલા તત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન આપણે કરતા નથી. ભસ્મ ધારણ કરતી વખતે, આપણે હાથમાં જ્યારે ભસ્મ લઈએ ત્યારે, આ જીવનની નોંેંરપ્રકૃતિને આપણે યાદ કરવી જોઈએ. આજ નહિ તો કાલે, આપણે બધા મરીને એક મૂઠી રાખ બની જઈશું. હંમેશા આ બોધ રહે, તે માટે આપણે ભસ્મ ધારણ કરીએ છીએ. પ્રિયતમાની સાડીની કોર જોવા માત્રથી, પ્રિયતમાનું૨ સ્મરણ થઈ આવે છે. આ જ પ્રમાણે, ચંદન, ભસ્મ, રુદ્રાક્ષ, આ બધાં ઈોંેંરની કોર છે. આપણામાં આત્મસ્મરણ જગાડે છે. કોઈ ગમે તેટલું મહાન હોય કે ગમે તેટલું તુચ્છ હોય, કોઈ પણ ક્ષણે મૃત્યુ પામી શકે. માટે જ, કોઈ સાથે બંધાયા૨ વિના, કેવળ એક ઈોંેંર સાથે જ બંધન રાખી આપણે જીવવું જોઈએ. જે લોકો સાથે આપણે બંધન રાખીએ છીએ, તેમાંનું કોઈ આપણી સાથે નહિ આવે.”

“તો પછી શા માટે ચંદનનો લેપ?” એક યુવકે પૂછયું.

અમ્મા : “ચંદનમાં ઉત્તમ ઔષધગુણ છે. શરીરના અમુક ભાગ પર ચંદનનો લેપ કરવાથી, શરીર અને જ્ઞાનતંતુઓ ઠંડક અનુભવે છે. વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્યમાં પણ વૃદ્ધિ થાય છે. આ ઉપરાંત, ચંદનનો લેપ કરવા પાછળ એક અન્ય તત્વ પણ છે. ચંદનમાં સુવાસ છે. સુવાસ ચંદનના લાકડાની અંદર જ છે. તે બહાર કયાંય નથી. આ જ પ્રમાણે, આનંદ આપણી અંદર જ છે. આ તત્વને સમજી, તે અનુસાર આપણે જીવન જીવવું જોઈએ.

“ચંદનનો ટૂકડો જો કાદવમાં પડે, તો તેનો બહારનો ભાગ સડી જશે અને તેમાંથી દુર્ગંધ આવશે. પણ તે જ ચંદનના ટૂકડાને સાફ કરી, પથ્થર પર ઘસવામાં આવે, તો તેમાંથી કેવી અદ્‌ભૂત સુગંધ આવશે! આ જ પ્રમાણે ભૌતિકતાના કળણમાં ડૂબેલા રહેશું, તો ક્યારેય આત્માનુભૂતિની સુગંધ નહિ અનુભવી શકીએ!

યુવક : “લોકો શા માટે રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે?”

અમ્મા : “રુદ્રાક્ષ, એ શરણાગતિનું તત્વ છે. રુદ્રાક્ષના મણીને માલાના રૂપમાં ગોઠવીને જે રાખે છે, તે એક દોરો છે. આ દોરામાં તે પરોવાયેલા હોય છે. આ જ પ્રમાણે, આપણામાંનુ હરએક, તે પરમાત્માના લીલામણી માત્ર જ છીએ. રુદ્રાક્ષ આપણને ઈશ્વરમાં પૂર્ણશરણાગતિનો ભાવ શીખવે છે.”

 

આશ્રમમાં આવતી પાણીની પાઈપલાઈન તૂટી ગઈ હતી.તેને સમી કરવાને થોડા દિવસો લાગે એમ હતા. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી આશ્રમ માટેનું આવશ્યક પાણી, આશ્રમવાસીઓ રાત્રે હોડીમાં વાસણો રાખી, સામેપાર જઈ ભરીને લાવતા હતા. સામે કિનારે એક જ નળ હતો. દિવસના સમયે ગામના લોકો તે નળમાંથી પોતાના માટે આવશ્યક પાણી ભરતા હતા. આ કારણસર, આશ્રમવાસીઓ રાત્રે જ તે નળમાંથી પાણી લેતા. કિનારેથી આશ્રમ સુધી પાણી લાવવામાં અમ્મા પણ જોડાતા. સામાન્યતઃ સવારના ચાર પાચ વાગા સુધી પાણી ભરવાનું કામ ચાલતુ.

પાણીનો એક ભારો સામે પારથી આવી ગયો હતો. બીજો ભારો લાવવા માટે બ્રહ્મચારીઓ વાસણ લઈને સામે પાર ગયા જ હતા. અત્યારે રાત્રિના બાર વાગ્યા હતા. અમ્મા ભૂશિરના કિનારે આડા પડયા. અમ્મા માટે કોઈએ રેતી પર ચાદર બીછાવી.પણ તેમાં ન સૂતા, અમ્મા આળોટતા રેતી પર આવી ગયા. ઘણા મચ્છરો હતા. મચ્છરોને દૂર રાખવા પાસે જ સૂકા પાન અને કચરો બાળી, ધૂમાડો થઈ રહ્યો હતો.

પાણીના બીજા ભારાની રાહ જોતી, બ્રહ્મચારીણીઓ અમ્માને વિંટળાઈને બેઠી, ધ્યાન કરતી હતી. નળમાં પાણી એટલું ધીમું આવતું કે, હોડીમાં વાસણ ભરીને પાણી લાવતા બે કલાક થઈ જતા. થોડા સમય પછી, અમ્મા બેઠા થયા. પાસે જે આગ બળતી હતી, તેમાં વધુ સૂકા પાન ને કચરો વીણીને નાખ્યા. તે આગ અગ્નિકુંડ જેવી બની ગઈ.

અમ્મા : “બાળકો, આ અગ્નિની જવાળાઓમાં તમારાં ઈષ્ટદેવ ઊભા છે, એવી કલ્પના કરી, ધ્યાન કરો.”

એક બ્રહ્મચારીએ, આગ ન બુઝાય તેની સંભાળ લીધી.

નિશ્ચલ ભૂશિરના જળ પ્રવાહમાં ચંદ્રપ્રભા પ્રતિબિંબિત થઈ રહી હતી. પાણીની આ નહેર અને ભૂમિએ, જાણે રૂપેરી તારલાઓથી મઢેલી ચાદર ઓઢી હતી. રાત્રિની આ ઘડીમાં અગાધ શાંતિ વ્યાપ્ત હતી. સામેપાર કૂતરાના ભસવાના અવાજથી રાત્રિની આ શાંતિમાં ભંગ પડતો હતો. અમ્માનો મધુર સ્વર હવામાં પ્રસરવા લાગ્યો. અમ્માએ ગાયું,

અંબિકે દેવી જગનાયિકે નમસ્કારમ્‌…
શરણ દાયિકે શિવે સંતતમ્‌ નમસ્કારમ્‌
અંબિકે દેવી જગદ્‌ નાયિકે નમસ્કારમ્‌…
શાંતિ રુપિણી સર્વ વ્યાપિની મહામાયે
અંતાદિહીને આત્મરુપિણી નમસ્કારમ્‌
સર્વના આશ્રય તમે સર્વના એક સહારા
સર્વના આશ્રય તમે સર્વના એક સહારા
પાવનિ દુર્ગે ભક્તવત્સલે નમસ્કારમ્‌

ભજન પૂરું થયું. અમ્માએ ત્રણવાર “ૐ”નો જાપ કર્યો. બધાએ તેનો પ્રતિસાદ આપ્યો. દિવ્ય મંત્રના જાપથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠયું. અમ્મા : “બાળકો, હૃદયમાં અથવા કુટસ્થમાં આ રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિની ભાવના કરવી જોઈએ. રાત્રિનો સમય ધ્યાન માટે અતિ ઉત્તમ છે.”

હોડી પાણી સાથે કિનારે પહોંચતા. બધા કામમાં લાગી ગયા. હોડી ફરી ખાલી વાસણોને લઈ પાણી ભરી લાવવા સામેપાર ગઈ.

હોડી પાછી આવે ત્યાં સુધી અમ્માએ પહેલાંની જેમ ફરી ધ્યાન કરવા માટે નિર્દેશો આપ્યા. ધ્યાન અને કર્મમાં રાત વીતી. કામ પૂરું થતાં, સવારના પાંચ વાગ્યા. આજે દર્શનનો દિવસ હતો. સવારથી જ ભક્તજનોનો પ્રવાહ શરૂ થશે. અમ્મા ક્યારે થોડો વિશ્રામ લેશે? અમ્માના શબ્દકોશમાં શું વિશ્રામ એવો શબ્દ છે………..?