બપોરના ત્રણ વાગ્યા હતા. આવતીકાલે, માતૃવાણી પત્રિકાઓને ટપાલમાં મોકલવાનો દિવસ હતો. ઘણું કામ બાકી હતું. ધ્યાન મંદિરના વરાંડામાં બેસી, અમ્મા અને બ્રહ્મચારીઓ સાથે મળીને પત્રિકાઓને કવરમાં નાખી, સ્ટેંમ્પ ચોટાડતા હતા. હોલેંડથી આવેલ પીટર ત્યાં આવ્યો. તે ઘણો ગુસ્સામાં હતો અંગ્રેજીમાં તેણે બ્રહ્મચારી નીલુને કહ્યું, “કોના કહેવાથી તેં ગુલાબના છોડવાઓ પર કીટનાશક દવા છાંટી હતી? અહિંસા વિષે બોલતા લોકોએ, આ રીતે મૂંગા જીવોની હત્યા ન કરવી જોઈએ.” બ્રહ્મચારી નીલુએ તેના શબ્દોનું ભાષાંતર કરી, અમ્માને કહ્યું. પરંતુ અમ્મા કંઈ બોલ્યા નહિ. તેઓ તો કામ કરતા રહ્યાં. તેમણે પીટર તરફ ફક્ત એક નજર કરી.

પીટર મુખપર વિષાદના ભાવ સાથે, અલગ થઈને ઊભો હતો. થોડીવાર પછી, અમ્માએ પીટરને બોલાવ્યો, “બેટા પીટર, ગાયત્રી પાસેથી અમ્મા માટે પીવાને થોડું પાણી લઈ આવ તો?”

અમ્મા માટે પાણી લઈને આવ્યો, ત્યારે પણ પીટર ઉદાસ હતો.

પાણીનો ગ્લાસ હાથમાં લેતા અમ્માએ પૂછયું, “આ તો ઉકાળેલું પાણી છે. અમ્માને સાદુ પાણી બસ છે.”

પીટર : “અમ્મા, હું તમારા માટે ફીલ્ટરનું પાણી લઈ આવું છું. અથવા નારિયેળનું પાણી લઈ આવું?”
અમ્મા : “અમ્માને તો ફક્ત સાદું પાણી જોઈએ છે.”

પીટર : “અમ્મા, હું તમારા માટે ફીલ્ટરનું પાણી લઈ આવું છું. અથવા નારિયેળનું પાણી લઈ આવું?”
અમ્મા : “અમ્માને તો ફક્ત સાદું પાણી જોઈએ છે.”

અમ્મા : “પરંતુ પુત્ર, પાણી ઉકાળતી વખતે કેટલાક જંતુઓ નાશ પામે છે. શું તે પાપ નથી?”

પીટર પાસે કોઈ ઉત્તર હતો નહિ.

અમ્મા : “ચાલતી વખતે કેટલાક જીવજંતુઓ આપણા પગ નીચે કચડાયને નાશ પામે છે. શ્વાસ લેતી વખતે પણ મરે છે. આને ટાળવું શક્ય છે?”

પીટર : “હું કબૂલ કરું છું કે આ આપણા નિયંત્રણમાં નથી. પરંતુ, છોડવાઓ પર દવાનો છંટકાવ કરવો, એ તો આપણા નિયંત્રણમાં છે?”

અમ્મા : “એ ઠીક છે. પુત્ર, તારું બાળક કે પછી સ્વયં અમ્મા બીમાર પડે, તો શું તું દવા લેવા માટે આગ્રહ નહિ કરે?”

પીટર : “હા સ્તો. બીમારી દૂર કરવી, એ જ તો મૂખ્ય છે.”

અમ્મા : “દવા લેવાથી, લાખો રોગ કીટાણુ નાશ પામે છે!”

પીટર : “એ તો…”

પીટર પાસે કોઈ ઉત્તર હતો નહિ.

અમ્મા : “ત્યારે રોગ કીટાણુ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ન રાખી શકાય. આ ગુલાબના છોડવાઓપર જ્યારે રોગના કીટાણુ આક્રમણ કરે, ત્યારે તે પોતાનું દુઃખ કોને કહે? કારણ કે આપણે તેમને ઉગાડીએ છીએ, શું આપણે તેમનું રક્ષણ ન કરવું જોઈએ?”

પીટરના મુખ પરથી વિષાદની છાયા દૂર થઈ.

 

 

આ અવસરનો લાભ લેતા તે પરિવારના પિતાએ પોતાના બાળકોના વિદ્યાભ્યાસ વિષે અમ્માને બતાવતા કહ્યું, “અમ્મા, આ પુત્રી એક અક્ષર નથી ભણતી. તેને થોડો ઉપદેશ આપો.(પત્ની તરફ સંકેત કરતા) આ તેને લાડ કરીને બગાડે છે.”

પત્ની : “અમ્મા! તે હજુ બાળક છે. અમે બંને મળીને તેને મારીએ, મને તે ઉચિત નથી લાગતું. માટે હું તેને કંઈ જ કહેતી નથી.”

એક ભક્ત : “આજે સામાન્યતઃ માતાઓ જ બાળકોને લાડ કરીને બગાડતી હોય છે.”

અમ્મા : “શા માટે ફક્ત માતાઓને જ દોષ આપો છો? બાળકોના ઉછેર કોઈ ધ્યાન નથી આપતા. બાળકોને પ્રેમ કરતા વાલીઓએ, તેમના સ્વભાવપ્રત્યે પ્રથમ ધ્યાન આપવું જોઈએ. તેમનામાં સારાં સંસ્કર કેળવવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આ માટે બાળકોને આધ્યાત્મિક બાબતોથી ઉપદેશિત કરવા જોઈએ. તત્વ ધરાવતી વાર્તાઓ તેમને કહેવી જોઈએ. જપ, ધ્યાન વગેરે કરવાની તેમનામાં ટેવ પાડવી જોઈએ. સાધનાથી તેમની બુદ્ધિ અને યાદશક્તિમાં વૃદ્ધિ થાય છે. એક વર્ષમાં જે બધું શીખ્યા હોય, તે ફક્ત ચોપડી ખોલીને નજર ફેરવવા માત્રથી યાદ આવી જશે. પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે તો, કમ્પ્યુટરની જેમ મનમાં જવાબ પ્રકાશિત થશે. આ સાથે તેમનો સ્વભાવ પણ સારો હશે. ભૌતિક રીતે અને આધ્યાત્મિક રીતે, તેઓ ઉન્નતિ કરે છે.”

કામ પૂરું થયા પછી, અમ્મા પાસેની નારિયેળીની નીચે જઈને બેઠા. ભક્તજનો સંતોષપૂર્વક અમ્માની આસપાસ વિંટળાઈને બેસી ગયા. આ પહેલાં આવી ગયેલા એક ભક્તે, પહેલીવાર આશ્રમ આવી રહેલા એક નવયુવકનો અમ્મા પાસે પરિચય કરાવતા કહ્યું,

ભક્ત : “આ મલપુરમ્‌થી આવે છે. બધો સમય પ્રકૃતિ સંરક્ષણ માટેની પ્રવૃત્તિઓમાં જ વિતાવે છે. મંદિરો અને મંદિરોની તળાવડીના સંરક્ષણ માટે તે અને તેના થોડા મિત્રો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છે.”

સ્મિત કરી, વિનયપૂર્વક તે નવયુવકે બંને હાથ જોડી પ્રણામ કર્યા.

અમ્મા : “આ બધી જગ્યા અમે લોકોએ સાથે મળી પ્રયત્ન કરી, પાછોતરા જળપ્રવાહમાંથી પુનઃપ્રાપ્ત કરી છે. જ્યાં ક્યાંય બની શકે ત્યાં બાળકોએ નારિયેળી, કેળ અને પુષ્પના છોડવાઓ ઉગાડયા છે.”

એક કપમાં પાણી લઈ, પોતાના હાથ ધોઈ, અમ્મા કળરી તરફ ચાલવા લાગ્યા. બીજા ભક્તો તેમની પાછળ ચાલ્ય.
અમ્મા કળરીના વરાંડામાં નીચે બેઠા. ભક્તજનો દંડવત કરી, ત્યાં તેમની પાસે બેસી ગયા. પેલા નવાંગતુકે પ્રશ્ન પૂછયો.

યુવક : “આજે બધા પ્રકારની ભૌતિક સંપત્તિ હોવા છતાં, લોકો દુઃખી છે. અમ્મા, આમ શા માટે? સુખ ક્યાં શોધવું?”

અમ્મા : “હા, એ સત્ય છે. આજે વિશ્વમાં અધિકાંશ લોકોમાં શાંતિ અને સમાધાન નથી જોવા મળતા. વિશાળ બંગલાઓ બાંધી, તેમાં વાસ કરતા લોકો આત્મહત્યા કરે છે. બંગલાઓ, ધન સંપત્તિ, એશઆરામ કે મદ્યપાનમાંથી આનંદ પ્રાપ્ત થતો હોય, તો પછી આ પ્રમાણે દુઃખી થઈને મરવાની કંઈ જરૂર ખરી? માટે, એ તો ચોક્કસ કે આ વસ્તુઓમાં સાચું સુખ નથી. શાંતિ અને સમાધાન તો મન પર આધાર રાખે છે. તે મન શું છે? તેનો ઉદ્‌ભવ ક્યાં છે? જીવનનું લક્ષ્ય શું છે? શા માટે આ જીવન? જીવન કેવી રીતે જીવવું? આ આપણે જાણતા નથી. આ જાણી લઈએ, અને તે અનુસાર જીવન જીવીએ, તો પછી શાંતિની શોધમાં આપણે ક્યાંય ભટકવાની જરૂર નથી રહેતી. આજે બધા બહારી વસ્તુઓમાં શાંતિ અને આનંદ શોધે છે. અમ્માને એક કથા યાદ આવે છે,

“એક વૃદ્ધ માજી પોતાના ઘરના આંગણામાં જાણે કોઈ બહુમૂલ્ય વસ્તુ ખોવાઈ ગઈ હોય, તેમ ગંભીરતાથી કંઈક શોધી રહ્યાં હતા. આ જોતાં, ત્યાંથી પસાર થતા એક વટેમાર્ગુએ પૂછયું, “માજી, શું શોધી રહ્યાં છો?” “મારું કાનનુ એક બૂટિયું ખોવાઈ ગયું છે, તે શોધી રહી છું.” માજીએ જવાબ આપ્યો.

માજીને મદદ કરવાના હેતુથી, તે વટેમાર્ગુ પણ આંગણામાં શોધવા લાગ્યો. બધે શોધી વળ્યા, પણ ક્યાંય બૂટિયું દેખાયું નહિ. વટેમાર્ગુએ માજીને પૂછયું, “માજી, તમને યાદ છે કે. અહીં કઈ જગ્યા પર બૂટિયું પડયું હતું?” માજી બોલ્યા, “દીકરા, તે તો ઘરની અંદર ક્યાંય પડયું હતું.”

“માજીનો ઉત્તર સાંભળી, વટેમાર્ગુને ક્રોધ આવ્યો, “બૂટિયું જ્યાં પડ્યું હતું, ત્યાં ન જોતાં, તેને અહીં આંગણામાં શોધવાથી તે કેવી રીતે મળશે?”

“માજી બોલ્યા, “દીકરા, અંદર ઓરડામાં ભારે અંધારું છે. અહીં તો કેવું મજાનું અજવાળું છે. માટે હું અહીં શોધી રહી છું.”

“આપણે આ માજી જેવા છીએ. જીવનમાં શાંતિ અનુભવવી હોય તો, તેના યથાર્થ સ્રોતને જાણી, ત્યાં તેની શોધ કરવી જોઈએ. બાહ્યલોકમાંથી શાંતિ પ્રાપ્ત કરવી અશક્ય છે. શાંતિ અને સમાધાન તો વ્યક્તિના મન પર આધાર રાખે છે.”

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)

યુવાઓનું એક ટોળું અમ્માના દર્શન માટે આવ્યું હતું. દૂર ઊભા રહી, થોડીવાર સુધી તેઓ અમ્માને નિહાળતા રહ્યાં. ઘણીવાર સુધી આમ ઊભા રહી, છેવટે તેઓ પણ કામમાં જોડાયા. તેઓ અમ્માને થોડા પ્રશ્નો પૂછવા માગતા હતા. પરંતુ, કોઈ કારણવશ તેઓ પૂછતા ન હતા. તે યુવાઓમાંના એકે આખા કપાળમાં ભસ્મ ચોળી હતી. કુટસ્થમાં ચંદનનો ચાલ્લો અને ચાંદલાની વચ્ચે કંકુનું ટપકું કરેલું હતું. તેણે તેની પાસે બેઠેલા યુવકને કોણીથી હળવો ધક્કો મારતા કહ્યું , “અરે જો તો, અમ્માએ પણ ભસ્મ લગાવી છે.”

“કેમ બાળકો, તમે કોની વાત કરી રહ્યાં છો?” અમ્માએ પૂછયું.

યુવક : “અમ્મા, હું ભસ્મ અને ચંદન કંકુ લગાડું, તે આ લોકોને હાસ્યસ્પદ લાગે છે. વાઘ જેવો વેશ કાઢીને વાઘણદાવ રમવા ઉતર્યો છે, એમ કહે છે.”

બીજા યુવકોના મુખ ઝાંખા પડી ગયા. તેમાંના એકે પૂછયું, “શા માટે કપાળે ભસ્મ, ચંદન વગેરે લગાવવા જોઈએ? આ બધાનો અર્થ શું છે?”

અમ્મા : “બાળકો, આપણે ચંદનનો લેપ કરીએ, પવિત્ર ભસ્મ લગાવીએ, પણ આ બધા પાછળ રહેલા તત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન આપણે કરતા નથી. ભસ્મ ધારણ કરતી વખતે, આપણે હાથમાં જ્યારે ભસ્મ લઈએ ત્યારે, આ જીવનની નોંેંરપ્રકૃતિને આપણે યાદ કરવી જોઈએ. આજ નહિ તો કાલે, આપણે બધા મરીને એક મૂઠી રાખ બની જઈશું. હંમેશા આ બોધ રહે, તે માટે આપણે ભસ્મ ધારણ કરીએ છીએ. પ્રિયતમાની સાડીની કોર જોવા માત્રથી, પ્રિયતમાનું૨ સ્મરણ થઈ આવે છે. આ જ પ્રમાણે, ચંદન, ભસ્મ, રુદ્રાક્ષ, આ બધાં ઈોંેંરની કોર છે. આપણામાં આત્મસ્મરણ જગાડે છે. કોઈ ગમે તેટલું મહાન હોય કે ગમે તેટલું તુચ્છ હોય, કોઈ પણ ક્ષણે મૃત્યુ પામી શકે. માટે જ, કોઈ સાથે બંધાયા૨ વિના, કેવળ એક ઈોંેંર સાથે જ બંધન રાખી આપણે જીવવું જોઈએ. જે લોકો સાથે આપણે બંધન રાખીએ છીએ, તેમાંનું કોઈ આપણી સાથે નહિ આવે.”

“તો પછી શા માટે ચંદનનો લેપ?” એક યુવકે પૂછયું.

અમ્મા : “ચંદનમાં ઉત્તમ ઔષધગુણ છે. શરીરના અમુક ભાગ પર ચંદનનો લેપ કરવાથી, શરીર અને જ્ઞાનતંતુઓ ઠંડક અનુભવે છે. વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્યમાં પણ વૃદ્ધિ થાય છે. આ ઉપરાંત, ચંદનનો લેપ કરવા પાછળ એક અન્ય તત્વ પણ છે. ચંદનમાં સુવાસ છે. સુવાસ ચંદનના લાકડાની અંદર જ છે. તે બહાર કયાંય નથી. આ જ પ્રમાણે, આનંદ આપણી અંદર જ છે. આ તત્વને સમજી, તે અનુસાર આપણે જીવન જીવવું જોઈએ.

“ચંદનનો ટૂકડો જો કાદવમાં પડે, તો તેનો બહારનો ભાગ સડી જશે અને તેમાંથી દુર્ગંધ આવશે. પણ તે જ ચંદનના ટૂકડાને સાફ કરી, પથ્થર પર ઘસવામાં આવે, તો તેમાંથી કેવી અદ્‌ભૂત સુગંધ આવશે! આ જ પ્રમાણે ભૌતિકતાના કળણમાં ડૂબેલા રહેશું, તો ક્યારેય આત્માનુભૂતિની સુગંધ નહિ અનુભવી શકીએ!

યુવક : “લોકો શા માટે રુદ્રાક્ષ ધારણ કરે છે?”

અમ્મા : “રુદ્રાક્ષ, એ શરણાગતિનું તત્વ છે. રુદ્રાક્ષના મણીને માલાના રૂપમાં ગોઠવીને જે રાખે છે, તે એક દોરો છે. આ દોરામાં તે પરોવાયેલા હોય છે. આ જ પ્રમાણે, આપણામાંનુ હરએક, તે પરમાત્માના લીલામણી માત્ર જ છીએ. રુદ્રાક્ષ આપણને ઈશ્વરમાં પૂર્ણશરણાગતિનો ભાવ શીખવે છે.”

 

આશ્રમમાં આવતી પાણીની પાઈપલાઈન તૂટી ગઈ હતી.તેને સમી કરવાને થોડા દિવસો લાગે એમ હતા. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી આશ્રમ માટેનું આવશ્યક પાણી, આશ્રમવાસીઓ રાત્રે હોડીમાં વાસણો રાખી, સામેપાર જઈ ભરીને લાવતા હતા. સામે કિનારે એક જ નળ હતો. દિવસના સમયે ગામના લોકો તે નળમાંથી પોતાના માટે આવશ્યક પાણી ભરતા હતા. આ કારણસર, આશ્રમવાસીઓ રાત્રે જ તે નળમાંથી પાણી લેતા. કિનારેથી આશ્રમ સુધી પાણી લાવવામાં અમ્મા પણ જોડાતા. સામાન્યતઃ સવારના ચાર પાચ વાગા સુધી પાણી ભરવાનું કામ ચાલતુ.

પાણીનો એક ભારો સામે પારથી આવી ગયો હતો. બીજો ભારો લાવવા માટે બ્રહ્મચારીઓ વાસણ લઈને સામે પાર ગયા જ હતા. અત્યારે રાત્રિના બાર વાગ્યા હતા. અમ્મા ભૂશિરના કિનારે આડા પડયા. અમ્મા માટે કોઈએ રેતી પર ચાદર બીછાવી.પણ તેમાં ન સૂતા, અમ્મા આળોટતા રેતી પર આવી ગયા. ઘણા મચ્છરો હતા. મચ્છરોને દૂર રાખવા પાસે જ સૂકા પાન અને કચરો બાળી, ધૂમાડો થઈ રહ્યો હતો.

પાણીના બીજા ભારાની રાહ જોતી, બ્રહ્મચારીણીઓ અમ્માને વિંટળાઈને બેઠી, ધ્યાન કરતી હતી. નળમાં પાણી એટલું ધીમું આવતું કે, હોડીમાં વાસણ ભરીને પાણી લાવતા બે કલાક થઈ જતા. થોડા સમય પછી, અમ્મા બેઠા થયા. પાસે જે આગ બળતી હતી, તેમાં વધુ સૂકા પાન ને કચરો વીણીને નાખ્યા. તે આગ અગ્નિકુંડ જેવી બની ગઈ.

અમ્મા : “બાળકો, આ અગ્નિની જવાળાઓમાં તમારાં ઈષ્ટદેવ ઊભા છે, એવી કલ્પના કરી, ધ્યાન કરો.”

એક બ્રહ્મચારીએ, આગ ન બુઝાય તેની સંભાળ લીધી.

નિશ્ચલ ભૂશિરના જળ પ્રવાહમાં ચંદ્રપ્રભા પ્રતિબિંબિત થઈ રહી હતી. પાણીની આ નહેર અને ભૂમિએ, જાણે રૂપેરી તારલાઓથી મઢેલી ચાદર ઓઢી હતી. રાત્રિની આ ઘડીમાં અગાધ શાંતિ વ્યાપ્ત હતી. સામેપાર કૂતરાના ભસવાના અવાજથી રાત્રિની આ શાંતિમાં ભંગ પડતો હતો. અમ્માનો મધુર સ્વર હવામાં પ્રસરવા લાગ્યો. અમ્માએ ગાયું,

અંબિકે દેવી જગનાયિકે નમસ્કારમ્‌…
શરણ દાયિકે શિવે સંતતમ્‌ નમસ્કારમ્‌
અંબિકે દેવી જગદ્‌ નાયિકે નમસ્કારમ્‌…
શાંતિ રુપિણી સર્વ વ્યાપિની મહામાયે
અંતાદિહીને આત્મરુપિણી નમસ્કારમ્‌
સર્વના આશ્રય તમે સર્વના એક સહારા
સર્વના આશ્રય તમે સર્વના એક સહારા
પાવનિ દુર્ગે ભક્તવત્સલે નમસ્કારમ્‌

ભજન પૂરું થયું. અમ્માએ ત્રણવાર “ૐ”નો જાપ કર્યો. બધાએ તેનો પ્રતિસાદ આપ્યો. દિવ્ય મંત્રના જાપથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠયું. અમ્મા : “બાળકો, હૃદયમાં અથવા કુટસ્થમાં આ રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિની ભાવના કરવી જોઈએ. રાત્રિનો સમય ધ્યાન માટે અતિ ઉત્તમ છે.”

હોડી પાણી સાથે કિનારે પહોંચતા. બધા કામમાં લાગી ગયા. હોડી ફરી ખાલી વાસણોને લઈ પાણી ભરી લાવવા સામેપાર ગઈ.

હોડી પાછી આવે ત્યાં સુધી અમ્માએ પહેલાંની જેમ ફરી ધ્યાન કરવા માટે નિર્દેશો આપ્યા. ધ્યાન અને કર્મમાં રાત વીતી. કામ પૂરું થતાં, સવારના પાંચ વાગ્યા. આજે દર્શનનો દિવસ હતો. સવારથી જ ભક્તજનોનો પ્રવાહ શરૂ થશે. અમ્મા ક્યારે થોડો વિશ્રામ લેશે? અમ્માના શબ્દકોશમાં શું વિશ્રામ એવો શબ્દ છે………..?

અન્ય ભક્ત : “અમ્મા, અહીં આશ્રમમાં જે લોકો રહે છે, શું તેઓ આપના કહેવાથી અહીં રહે છે?”

અમ્મા : “અમ્માએ કોઈને અહીં રહેવા માટે કહ્યું નથી. એક ગૃહસ્થાશ્રમી તેના પરિવારના કાર્યો જાુએ, તો તે પર્યાપ્ત છે. ત્યારે એક સંન્યાસીએ સમગ્ર વિશ્વનો ભાર વહન કરવાનો હોય છે. “મને પણ સંન્યાસ આપો,” એમ કહેતા જે આવે તેને ત્વરિત અહીં રોકવામાં આવે તો પાછળથી શું શું સમસ્યાઓ ઊભી થાય, તે બધા પ્રત્યે ધ્યાન આપવું જોઈએ. કારણ કે, શરૂઆતમાં જે વૈરાગ્યની લાગણી હોય છે, તે અધિકાંશ લોકોમાં હંમેશા જોવા મળતી નથી. આમ તેઓ આગળ વધી શક્તા નથી.

“વાસ્તવમાં અમ્માએ તેમના બધા બાળકોને કહ્યું છે કે, તેઓ તેમને અહીં નહિ રાખે. તેમ છતાં, તેઓ જવાને તૈયાર ન હતા. છેવટે, અમ્માએ તેમને કહ્યું કે, તેઓ જો તેમના ઘરેથી અનુમતિપત્ર લાવે, તો અમ્મા તેમને અહીં રહેવા દેશે. કેટલાક બાળકો, ઘરેથી અનુમતિ પત્ર લઈને પાછા ફર્યા. આ પ્રમાણે આ બધા બાળકો હવે અહીં રહે છે. તેમનામાં તે વૈરાગ્ય પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.

“અમુકને અનુમતિ નથી મળી. તેમના ઘરે ઘણા પ્રશ્નો થયા. ઘરનાઓએ કેસ કર્યો, પોલિસને સાથે લઈ અહીં આવ્યા અને બાળકોને પકડી પાગલખાના સુધી લઈ ગયા (હાસ્ય કરતા). શા માટે? કારણ કે, આગલા દિવસ સુધી મદ્યપાન કરતા બાળકોએ, અમ્માને મળ્યા પછી, પીવાનું છોડી દીધું! માતાપિતાઓએ હઠ પકડી છે, બાળકોને શ્મશાનમાં મોકલશે, પણ લોકોપકાર માટે સન્યાસી થવા માટે અનુમતિ નહિ આપે!”

યુવક : “શું તેમાંના કોઈને આશ્રમ જીવન સ્વીકારવા બદલ પાછળથી અફસોસ થયો હતો કે?”

અમ્મા : “જેને સાચો લક્ષ્યબોધ હોય, તેઓ અફસોસ કરતા નથી. તેમની યાત્રા તો અત્યંત આનંદદાયક છે. તેમને મૃત્યુનો લેશ પણ ભય નથી. બલ્બ ગુલ થાય, તો તેનો અર્થ એમ તો ન થયો કે વિદ્યુત શક્તિ નાશ પામી છે. શરીર નાશ પામે તો પણ, આત્મા મરતો નથી. તેઓ આ જાણે છે કે, તેમનું જીવન તો ઈશ્વરને સમર્પિત જીવન છે. જે વીતી ગયું, તેની ચિંતા નથી, આવતી કાલનો કોઈ વિચાર નથી. દુઃખી પણ નથી થતા. નોકરી શોધીને ઈંટર્‌વ્યુ માટે જતા લોકો જેવા નથી. તેઓ તો જાણે પોતાનો ઉદ્યોગ હોય તેવા છે. ઈંટરવ્યુ માટે જતા લોકોને, તેઓ પાસ થશે કે કેમ, તેમને નોકરી મળશે કેમની વ્યાધિ હોય છે. જેને નોકરી મળે છે, તે તો નિશ્ચિંત રહેશે. અહીંના અધિકાંશ બાળકોમાં આ ઉત્તમ વિશ્વાસ છે કે, તેમના ગુરુ તેમને લક્ષ્ય તરફ દોરી જશે.”

યુવક : “અમ્મા, એક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિએ શેના માટે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ?”

અમ્મા : “હે પ્રભુ! અગણિત લોકો દુઃખી છે. તેમને પ્રેમ કરવાની શક્તિ મને આપો! તેમની નિષ્કામ સેવા કરવાનું મન મને આપો.” આ હોય છે, એક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિનું લક્ષ્ય અને તેમની પ્રાર્થના. અન્યની રક્ષા કરવા માટેની શક્તિ પ્રાપ્ત કરવા તેઓ તપ કરે છે. એક યથાર્થ તપસ્વી તો અગરબત્તી જેવા છે, જે સ્વયંને બાળી અન્યને સુવાસ આપે છે. તપસ્વી તો, પોતાને જે કાપે, તેને પણ છાયો આપનાર વૃક્ષ જેવા છે. કોઈ ક્રોધ કરે, તો તેમનાપર પ્રેમ અને કરુણા વરસાવવામાં એક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિ સંતોષ અનુભવે છે.

“જેમ એક મીણબત્તી, સ્વયં ઓગળીને બીજાને પ્રકાશ આપે છે, તેમ સ્વયં ત્યાગ અનુભવી, અન્યને ઉપકાર કરવાની ઇચ્છા, એક તપસ્વીની હોય છે. સ્વયં કષ્ટ અનુભવી, બીજાને આનંદ આપવાનું મન, એ જ એક તપસ્વીનું લક્ષ્ય છે. તે માટે તેઓ પ્રાર્થના કરે છે. આવા લોકોની અમ્મા રાહ જુએ છે. તે ભાવના દ્વારા, તેની અંદર રહેલો ઈશ્વરપ્રેમ જાગ્રત થાય છે. આવા લોકોને શોધતી મુક્તિ તેમની પાસે આવે છે. એક દાસીની જેમ તે તેમની પાછળ ફરે છે. જેમ કે વંટોળિયામાં પાન ખરીને હવામાં ઊડે. પરંતુ, જેણે તે વિશાળતા પ્રાપ્ત નથી કરી, તપ કરે તો પણ, તેને સાક્ષાત્કાર નહિ મળે. જે ફક્ત પોતાની મુક્તિની ઇચ્છા રાખે છે, આ સ્થળ તેમના માટે નથી.”

“બાળકો, નામજપ માત્ર જ પ્રાર્થના નથી થતી. મધુર એક વાક્ય, બીજા લોકો પ્રત્યે સ્મિત કરતો હસમુખ ચહેરો, તેઓ પ્રત્યેની કરુણા, વિનય, આ બધું જ પ્રાર્થના છે. એક હાથમાં વાગે તો બીજો હાથ તરત જ તેને પંપાળવા દોડી આવે છે, આ જ પ્રમાણે અન્યે કરેલી ભૂલને ક્ષમા કરી, તેઓ પ્રત્યે કરૂણા વરસાવે એવું મન આપણે કેળવવું જોઈએ. મનને જો વિશાળ કરીએ, તો કેટલાક લોકોને આશ્વાસન આપી શકીએ ! તે નિઃસ્વાર્થ મનોભાવ, આપણને આપણી અંદર જ રહેલા શાંતિ અને આનંદને અનુભવવા માટેની શક્તિ પ્રદાન કરે છે.

“નાનપણમાં અમ્મા આ રીતે પ્રાર્થના કરતા હતા, કે “હે ઈશ્વર! મને તમારું હૃદય આપો તો એ પૂરતું છે. જે નિઃસ્વાર્થભાવથી તમે સમસ્ત લોકની સેવા કરો છો, તે રીતે બધાની પ્રેમપૂર્વક સેવા કરવાનું મન મને આપો!” આજે અમ્મા પોતાના બાળકોને આ જ તો કરવાનું કહે છે.”

અચાનક અમ્મા અટક્યા. આંખો બંધ કરી. થોડીવાર સુધી તેઓ મૌન બેસી રહ્યાં.સંધ્યાના ભજનનો સમય થઇ ગયો હતો. અમ્મા સાથે બધા કળરીમાં ગયા. ભજનની શરુવાત થઇ.