આશ્રમમાં આવતી પાણીની પાઈપલાઈન તૂટી ગઈ હતી.તેને સમી કરવાને થોડા દિવસો લાગે એમ હતા. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી આશ્રમ માટેનું આવશ્યક પાણી, આશ્રમવાસીઓ રાત્રે હોડીમાં વાસણો રાખી, સામેપાર જઈ ભરીને લાવતા હતા. સામે કિનારે એક જ નળ હતો. દિવસના સમયે ગામના લોકો તે નળમાંથી પોતાના માટે આવશ્યક પાણી ભરતા હતા. આ કારણસર, આશ્રમવાસીઓ રાત્રે જ તે નળમાંથી પાણી લેતા. કિનારેથી આશ્રમ સુધી પાણી લાવવામાં અમ્મા પણ જોડાતા. સામાન્યતઃ સવારના ચાર પાચ વાગા સુધી પાણી ભરવાનું કામ ચાલતુ.

પાણીનો એક ભારો સામે પારથી આવી ગયો હતો. બીજો ભારો લાવવા માટે બ્રહ્મચારીઓ વાસણ લઈને સામે પાર ગયા જ હતા. અત્યારે રાત્રિના બાર વાગ્યા હતા. અમ્મા ભૂશિરના કિનારે આડા પડયા. અમ્મા માટે કોઈએ રેતી પર ચાદર બીછાવી.પણ તેમાં ન સૂતા, અમ્મા આળોટતા રેતી પર આવી ગયા. ઘણા મચ્છરો હતા. મચ્છરોને દૂર રાખવા પાસે જ સૂકા પાન અને કચરો બાળી, ધૂમાડો થઈ રહ્યો હતો.

પાણીના બીજા ભારાની રાહ જોતી, બ્રહ્મચારીણીઓ અમ્માને વિંટળાઈને બેઠી, ધ્યાન કરતી હતી. નળમાં પાણી એટલું ધીમું આવતું કે, હોડીમાં વાસણ ભરીને પાણી લાવતા બે કલાક થઈ જતા. થોડા સમય પછી, અમ્મા બેઠા થયા. પાસે જે આગ બળતી હતી, તેમાં વધુ સૂકા પાન ને કચરો વીણીને નાખ્યા. તે આગ અગ્નિકુંડ જેવી બની ગઈ.

અમ્મા : “બાળકો, આ અગ્નિની જવાળાઓમાં તમારાં ઈષ્ટદેવ ઊભા છે, એવી કલ્પના કરી, ધ્યાન કરો.”

એક બ્રહ્મચારીએ, આગ ન બુઝાય તેની સંભાળ લીધી.

નિશ્ચલ ભૂશિરના જળ પ્રવાહમાં ચંદ્રપ્રભા પ્રતિબિંબિત થઈ રહી હતી. પાણીની આ નહેર અને ભૂમિએ, જાણે રૂપેરી તારલાઓથી મઢેલી ચાદર ઓઢી હતી. રાત્રિની આ ઘડીમાં અગાધ શાંતિ વ્યાપ્ત હતી. સામેપાર કૂતરાના ભસવાના અવાજથી રાત્રિની આ શાંતિમાં ભંગ પડતો હતો. અમ્માનો મધુર સ્વર હવામાં પ્રસરવા લાગ્યો. અમ્માએ ગાયું,

અંબિકે દેવી જગનાયિકે નમસ્કારમ્‌…
શરણ દાયિકે શિવે સંતતમ્‌ નમસ્કારમ્‌
અંબિકે દેવી જગદ્‌ નાયિકે નમસ્કારમ્‌…
શાંતિ રુપિણી સર્વ વ્યાપિની મહામાયે
અંતાદિહીને આત્મરુપિણી નમસ્કારમ્‌
સર્વના આશ્રય તમે સર્વના એક સહારા
સર્વના આશ્રય તમે સર્વના એક સહારા
પાવનિ દુર્ગે ભક્તવત્સલે નમસ્કારમ્‌

ભજન પૂરું થયું. અમ્માએ ત્રણવાર “ૐ”નો જાપ કર્યો. બધાએ તેનો પ્રતિસાદ આપ્યો. દિવ્ય મંત્રના જાપથી વાતાવરણ ગુંજી ઉઠયું. અમ્મા : “બાળકો, હૃદયમાં અથવા કુટસ્થમાં આ રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિની ભાવના કરવી જોઈએ. રાત્રિનો સમય ધ્યાન માટે અતિ ઉત્તમ છે.”

હોડી પાણી સાથે કિનારે પહોંચતા. બધા કામમાં લાગી ગયા. હોડી ફરી ખાલી વાસણોને લઈ પાણી ભરી લાવવા સામેપાર ગઈ.

હોડી પાછી આવે ત્યાં સુધી અમ્માએ પહેલાંની જેમ ફરી ધ્યાન કરવા માટે નિર્દેશો આપ્યા. ધ્યાન અને કર્મમાં રાત વીતી. કામ પૂરું થતાં, સવારના પાંચ વાગ્યા. આજે દર્શનનો દિવસ હતો. સવારથી જ ભક્તજનોનો પ્રવાહ શરૂ થશે. અમ્મા ક્યારે થોડો વિશ્રામ લેશે? અમ્માના શબ્દકોશમાં શું વિશ્રામ એવો શબ્દ છે………..?

અન્ય ભક્ત : “અમ્મા, અહીં આશ્રમમાં જે લોકો રહે છે, શું તેઓ આપના કહેવાથી અહીં રહે છે?”

અમ્મા : “અમ્માએ કોઈને અહીં રહેવા માટે કહ્યું નથી. એક ગૃહસ્થાશ્રમી તેના પરિવારના કાર્યો જાુએ, તો તે પર્યાપ્ત છે. ત્યારે એક સંન્યાસીએ સમગ્ર વિશ્વનો ભાર વહન કરવાનો હોય છે. “મને પણ સંન્યાસ આપો,” એમ કહેતા જે આવે તેને ત્વરિત અહીં રોકવામાં આવે તો પાછળથી શું શું સમસ્યાઓ ઊભી થાય, તે બધા પ્રત્યે ધ્યાન આપવું જોઈએ. કારણ કે, શરૂઆતમાં જે વૈરાગ્યની લાગણી હોય છે, તે અધિકાંશ લોકોમાં હંમેશા જોવા મળતી નથી. આમ તેઓ આગળ વધી શક્તા નથી.

“વાસ્તવમાં અમ્માએ તેમના બધા બાળકોને કહ્યું છે કે, તેઓ તેમને અહીં નહિ રાખે. તેમ છતાં, તેઓ જવાને તૈયાર ન હતા. છેવટે, અમ્માએ તેમને કહ્યું કે, તેઓ જો તેમના ઘરેથી અનુમતિપત્ર લાવે, તો અમ્મા તેમને અહીં રહેવા દેશે. કેટલાક બાળકો, ઘરેથી અનુમતિ પત્ર લઈને પાછા ફર્યા. આ પ્રમાણે આ બધા બાળકો હવે અહીં રહે છે. તેમનામાં તે વૈરાગ્ય પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.

“અમુકને અનુમતિ નથી મળી. તેમના ઘરે ઘણા પ્રશ્નો થયા. ઘરનાઓએ કેસ કર્યો, પોલિસને સાથે લઈ અહીં આવ્યા અને બાળકોને પકડી પાગલખાના સુધી લઈ ગયા (હાસ્ય કરતા). શા માટે? કારણ કે, આગલા દિવસ સુધી મદ્યપાન કરતા બાળકોએ, અમ્માને મળ્યા પછી, પીવાનું છોડી દીધું! માતાપિતાઓએ હઠ પકડી છે, બાળકોને શ્મશાનમાં મોકલશે, પણ લોકોપકાર માટે સન્યાસી થવા માટે અનુમતિ નહિ આપે!”

યુવક : “શું તેમાંના કોઈને આશ્રમ જીવન સ્વીકારવા બદલ પાછળથી અફસોસ થયો હતો કે?”

અમ્મા : “જેને સાચો લક્ષ્યબોધ હોય, તેઓ અફસોસ કરતા નથી. તેમની યાત્રા તો અત્યંત આનંદદાયક છે. તેમને મૃત્યુનો લેશ પણ ભય નથી. બલ્બ ગુલ થાય, તો તેનો અર્થ એમ તો ન થયો કે વિદ્યુત શક્તિ નાશ પામી છે. શરીર નાશ પામે તો પણ, આત્મા મરતો નથી. તેઓ આ જાણે છે કે, તેમનું જીવન તો ઈશ્વરને સમર્પિત જીવન છે. જે વીતી ગયું, તેની ચિંતા નથી, આવતી કાલનો કોઈ વિચાર નથી. દુઃખી પણ નથી થતા. નોકરી શોધીને ઈંટર્‌વ્યુ માટે જતા લોકો જેવા નથી. તેઓ તો જાણે પોતાનો ઉદ્યોગ હોય તેવા છે. ઈંટરવ્યુ માટે જતા લોકોને, તેઓ પાસ થશે કે કેમ, તેમને નોકરી મળશે કેમની વ્યાધિ હોય છે. જેને નોકરી મળે છે, તે તો નિશ્ચિંત રહેશે. અહીંના અધિકાંશ બાળકોમાં આ ઉત્તમ વિશ્વાસ છે કે, તેમના ગુરુ તેમને લક્ષ્ય તરફ દોરી જશે.”

યુવક : “અમ્મા, એક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિએ શેના માટે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ?”

અમ્મા : “હે પ્રભુ! અગણિત લોકો દુઃખી છે. તેમને પ્રેમ કરવાની શક્તિ મને આપો! તેમની નિષ્કામ સેવા કરવાનું મન મને આપો.” આ હોય છે, એક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિનું લક્ષ્ય અને તેમની પ્રાર્થના. અન્યની રક્ષા કરવા માટેની શક્તિ પ્રાપ્ત કરવા તેઓ તપ કરે છે. એક યથાર્થ તપસ્વી તો અગરબત્તી જેવા છે, જે સ્વયંને બાળી અન્યને સુવાસ આપે છે. તપસ્વી તો, પોતાને જે કાપે, તેને પણ છાયો આપનાર વૃક્ષ જેવા છે. કોઈ ક્રોધ કરે, તો તેમનાપર પ્રેમ અને કરુણા વરસાવવામાં એક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિ સંતોષ અનુભવે છે.

“જેમ એક મીણબત્તી, સ્વયં ઓગળીને બીજાને પ્રકાશ આપે છે, તેમ સ્વયં ત્યાગ અનુભવી, અન્યને ઉપકાર કરવાની ઇચ્છા, એક તપસ્વીની હોય છે. સ્વયં કષ્ટ અનુભવી, બીજાને આનંદ આપવાનું મન, એ જ એક તપસ્વીનું લક્ષ્ય છે. તે માટે તેઓ પ્રાર્થના કરે છે. આવા લોકોની અમ્મા રાહ જુએ છે. તે ભાવના દ્વારા, તેની અંદર રહેલો ઈશ્વરપ્રેમ જાગ્રત થાય છે. આવા લોકોને શોધતી મુક્તિ તેમની પાસે આવે છે. એક દાસીની જેમ તે તેમની પાછળ ફરે છે. જેમ કે વંટોળિયામાં પાન ખરીને હવામાં ઊડે. પરંતુ, જેણે તે વિશાળતા પ્રાપ્ત નથી કરી, તપ કરે તો પણ, તેને સાક્ષાત્કાર નહિ મળે. જે ફક્ત પોતાની મુક્તિની ઇચ્છા રાખે છે, આ સ્થળ તેમના માટે નથી.”

“બાળકો, નામજપ માત્ર જ પ્રાર્થના નથી થતી. મધુર એક વાક્ય, બીજા લોકો પ્રત્યે સ્મિત કરતો હસમુખ ચહેરો, તેઓ પ્રત્યેની કરુણા, વિનય, આ બધું જ પ્રાર્થના છે. એક હાથમાં વાગે તો બીજો હાથ તરત જ તેને પંપાળવા દોડી આવે છે, આ જ પ્રમાણે અન્યે કરેલી ભૂલને ક્ષમા કરી, તેઓ પ્રત્યે કરૂણા વરસાવે એવું મન આપણે કેળવવું જોઈએ. મનને જો વિશાળ કરીએ, તો કેટલાક લોકોને આશ્વાસન આપી શકીએ ! તે નિઃસ્વાર્થ મનોભાવ, આપણને આપણી અંદર જ રહેલા શાંતિ અને આનંદને અનુભવવા માટેની શક્તિ પ્રદાન કરે છે.

“નાનપણમાં અમ્મા આ રીતે પ્રાર્થના કરતા હતા, કે “હે ઈશ્વર! મને તમારું હૃદય આપો તો એ પૂરતું છે. જે નિઃસ્વાર્થભાવથી તમે સમસ્ત લોકની સેવા કરો છો, તે રીતે બધાની પ્રેમપૂર્વક સેવા કરવાનું મન મને આપો!” આજે અમ્મા પોતાના બાળકોને આ જ તો કરવાનું કહે છે.”

અચાનક અમ્મા અટક્યા. આંખો બંધ કરી. થોડીવાર સુધી તેઓ મૌન બેસી રહ્યાં.સંધ્યાના ભજનનો સમય થઇ ગયો હતો. અમ્મા સાથે બધા કળરીમાં ગયા. ભજનની શરુવાત થઇ.

એક ભક્તે આવી અમ્માને દંડવત કર્યા. તેનો એક મિત્ર ઘર છોડીને ચાલ્યો ગયો હતો. તે વિવાહિત હતો. તેને પત્ની અને બે બાળકો હતા. કોઈ સ્થિર આવક ન હોવા છતાં, એશઆરામનું જીવન તે વિતાવતો હતો. આમ તે ઊંડા ઋણમાં ઉતરી ગયો. લેણદાર ઘરે આવીને પજવવા લાગ્યા પોતાની મુશ્કેલીઓમાંથી બહાર આવવાને કોઈ માર્ગ ન મળતા, છેવટે એમ કહીને ઘર છોડયું કે, પોતે સંન્યાસ લેશે. પોતાના મિત્રની આ પ્રવૃત્તિને નજરોનજર જોઈ હોવાથી, તે ભક્તે અમ્માને પૂછયું, “ઘણા લોકો માટે આશ્રમ જીવન, વાસ્તવિક જીવનમાંથી છટકવાનું નથી શું? અસહનીય કઠિનાઈઓ અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાનું આવે ત્યારે લોકો સંન્યાસ તરફ વળે છે.”

અમ્મા : “પુત્ર, આવા લોકો ત્યાં પણ ટકી શકે નહિ. તેઓ આધ્યાત્મિકતાના માર્ગમાં મક્કમ નથી રહેતા. આધ્યાત્મિક જીવન તો દ્રઢનિશ્ચયી અને ધૈર્યવાન માટે છે.

“જીવનનું સાચું મૂલ્ય ન જાણતા, કેટલાક લોકો લાંબો વિચાર કર્યા વિના, બધું ભાંગી ફોડીને ક્ષણવારમાં ભગવાં વસ્ત્ર પહેરી લે છે. તેમના જીવન નિરાશાથી જ ભરેલા હોય છે.

“એક ગૃહસ્થે, ફક્ત પોતાની પત્ની અને બાળકોની સંભાળ લેવાની હોય છે. તેણે તો ફક્ત તેમની આવશ્યકતાઓ તરફ જ ધ્યાન આપવાનું હોય છે. ત્યારે એક આધ્યાત્મિક વ્યક્તિએ તો સમસ્ત સંસારનો ભાર વહન કરવાનો હોય છે. કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં તે તૂટી શકે નહિ. સ્વયં પોતાનામાં તેણે દ્રઢ રહેવું જોઈએ. તે ક્યારેય નબળો ન બની શકે. કોઈ તેને મારે કે કોઈ સ્ત્રી તેનો સ્પર્શ કરે, તે ચલી શકે નહિ. તેનું જીવન કોઈના શબ્દો કે પ્રકૃત્તિપર નિર્ભર નથી હોતું.

“પરંતુ આજે, આમ નથી. કોઈ ક્રોધ કરે કે બે-ચાર અપમાનભર્યા શબ્દો કહે, એક ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વિના, તેમને મારવા નીકળી પડશું. જો ત્વરિત કંઈ ન કરી શકીએ, તો ત્યારપછીના બધા વિચાર તે વ્યક્તિનો નાશ કરવાના જ હોય છે. અન્યના હોઠપરના બે વચનોપર, આપણા જીવનનું સંતુલન આધાર રાખે છે. પરંતુ એક યથાર્થ આધ્યાત્મિક વ્યક્તિ, આવી નથી. તે તો પોતાનામાં જ સ્થિર રહેવાનો પ્રયત્ન કરે છે. યથાર્થ જીવન શું છે, તેનો તે અભ્યાસ કરે છે. સાચા વિવેક અને વૈરાગ્ય વિના, આધ્યાત્મિક જીવન શક્ય નથી.”

અમ્માએ આગળ કહ્યું, “એક પતિપત્ની હતા. પતિ મહેનત કરી, કામ કરી ગમે તેટલું ધન કમાયને પત્નીને આપે છતાં, તેને ક્યારેય સંતોષ ન થતો. હંમેશા, પૂરું નથી… પૂરું નથી… પૂરું નથી…ની ફરીયાદ જ પત્ની પાસેથી પતિને સાંભળવા મળતી. પત્નીના આ સ્વભાવથી, પતિ જીવનથી જ કંટાળી ગયો. આત્મહત્યા કરવા જેટલી હિમ્મત ન હોવાથી, તેણે સંન્યાસ લેવાનો વિચાર કર્યો. થોડી યાત્રા કર્યા પછી, તેને એક ગુરુ મળ્યા. શિષ્ય તરીકે સ્વીકારતા પહેલાં, ગુરુએ તેને પૂછયું, “ઘરમાં કોઈ ઝગડો થતા, શું તેં ઘર છોડી, સંન્યાસ કારવાનું વિચાર્યું કે પછી, યથાર્થ વૈરાગ્ય આવતા તેં ઘર છોડયું છે?”

“સંન્યાસ લેવાની ઇચ્છાથી મેં ઘર છોડયું છે.” તે બોલ્યો.

“શું તને કોઈ વસ્તુની ઇચ્છા નથી?”

“ના, મને કોઈ ઇચ્છા નથી.”

“સંપત્તિ કે પ્રતિષ્ઠા, કંઈ જ નથી જોઈતું?”

“નહિ, મને કંઈ જ નથી જોઈતું. મને કશામાં રસ નથી.”

“શું ત્યાગી બનવાને આવ્યો છે?”

“હા, હું ત્યાગી બનવા માટે જ આવ્યો છું.” તેણે જવાબ આપ્યો.

થોડા વધુ પ્રશ્નો પૂછી, ઘરેથી કંટાળીને આવેલ તે વ્યક્તિને ગુરુએ શિષ્ય તરીકે સ્વીકાર્યો. તેના હાથમાં એક કમંડળ અને યોગદંડ આપ્યા.

થોડા દિવસો વિત્યા કે, એક દિવસ બંને મળીને જાત્રા પર નીકળ્યા. ચાલીને જ્યારે થાક્યા, ત્યારે એક નદી કિનારે વિશ્રામ માટે રોકાયા. કમંડળ અને યોગદંડને નદી કિનારે મૂકી, શિષ્ય નદીમાં નહાવા ઉતર્યો. નહાઈને પાછો ફર્યો, તો મંડળ દેખાય નહિ. તેણે બધી જગ્યાએ શોધ્યું પણ ક્યાંય તે મળ્યું નહિ. કમંડળ ખોવાઈ જવાનું સંકટ અને દ્વેષથી શિષ્ય ક્ષોભિત થયો.

“ગુરુએ કહ્યું, “તેં મને કહ્યું નહોતું કે, તને કોઈ વસ્તુમાં રસ નથી. તો પછી શા માટે તુચ્છ એવા કમંડળ માટે આટલો ઉતપાત મચાવે છે? જે ગયું તેને જવા દે. આપણે આપણા રસ્તે આગળ વધીએ.”

શિષ્ય : “કમંડળ વિના મારે કેવી રીતે પાણી પીવું? પાણી પીવા અને ભરવા, મારી પાસે બીજું કોઈ પાત્ર નથી.”

ગુરુ : “તને એક ઇચ્છા પણ નહોતી, પછી શા માટે આ તુચ્છ ઇચ્છાને લઈને ફરે છે? બધુ ઈશ્વર ઇચ્છા તરીકે જોવાનો પ્રયત્ન કર.” શિષ્ય બહુ જ દુઃખી થયો. તેની વ્યથા જોઈ, ગુરુએ કમંડળ પાછું આપ્યું. શિષ્યની પરીક્ષા કરવા, ગુરુએ તેના કમંડળને સંતાડી દીધું હતું.

બંનેએ ફરી યાત્રા શરૂ કરી. બપોરના ભોજનનો સમય થયો. શિષ્યને લાગી ભૂખ પણ ગુરુ ખાવાનું કંઈ આપે નહિ. ભૂખ સહન ન થતા, શિષ્યે ફરીયાદ કરવાની શરૂઆત કરી. ગુરુએ કહ્યું, “આધ્યાત્મિક વ્યક્તિને થોડી ધીરજ અને સહનશક્તિ ન જોઈએ શું? એક દિવસ ખાવાને ન મળે તો ભાંગી ન પડતા, જીવન જીવતા શું ન શીખવું જોઈએ? હજાુ તો બાર પણ નથી વાગ્યા અને તું આ પ્રમાણે ભૂખને લઈ ભાંગી પડે, તે કેમ ચાલે? આધ્યાત્મિક જીવન જીવતા લોકોને સર્વપ્રથમ ખોરાક પ્રત્યેની આસક્તિનો ત્યાગ કરવાનો હોય છે. આધ્યાત્મિક જીવનમાં પ્રથમ પેટ સંકોચવું જોઈએ.”

“થોડીવાર થઈ કે ગુરુએ શિષ્યને ભૂખ શાંત કરવા થોડો ભૂકો આપ્યો. પરંતુ તેની કડવાશને કારણે શિષ્ય તે ખાઈ શક્યો નહિ. તે તો ઉલ્ટી કરવા લાગ્યો. આ સાથે, તે આધ્યાત્મિક જીવનથી કંટાળી ગયો. બહુ થયું! ગમે તેમ કરીને ઘરે પાછા ફરવાનું તેણે નક્કી કર્યું. આમ વિચારી ઘરે પાછા ફરવા માટે શિષ્યે ગુરુની અનુમતિ માંગી.

“ગુરુએ પૂછયું, “તું શું વિચારીને સંન્યાસી બનવા આવ્યો હતો?”

“શિષ્યે જવાબ આપ્યો, “સંન્યાસ આવો હોય, એવી મને કોઈ ધારણા નહોતી. મેં તો એમ વિચાર્યું હતું કે, નહાઈ ધોઈ, કપાળે ભસ્મ ચોળી, ક્યાંય પણ આંખ બંધ કરીને બેસી જવું. લોકો પગેલાગવા આવે. ભીક્ષા મળે. સમયસર સુખેથી સ્વાદિષ્ટ ખોરાક ખાવો અને કામ કંઈ કરવું નહિ.

“આ જીવન કરતાં તો ઘરે પત્નીનો પ્રલાપ સાંભળવો સારો. શિષ્ય સંન્યાસ છોડી, ઘરે પાછો ફર્યો.”

અમ્માએ વાર્તા પૂરી કરી અને આગળ કહ્યું

“યથાર્થ વૈરાગ્ય ન હોય અને અન્ય લોકો પ્રત્યેના ક્રોધ અને હઠને કારણે જે સંન્યાસી બનવા નીકળી પડે, તે આવા જ હોય છે.”

અમ્માએ બોલવાનું ચાલું રાખ્યું, “નિત્યાનિત્ય શું છે, તેનું વિવેચન કર્યા વિના, પૂર્ણ વૈરાગ્ય ન હોય તો આધ્યાત્મિક જીવનમાં આવશો નહિ. આધ્યાત્મિક જીવન તો ભૂખ અને રોગના કારણે દુઃખ અનુભવતા લોકોનું કષ્ટ સમજી, તે ગરીબ લોકોની નિષ્કામ સેવા કરવાનું મન કેળવવા માટેનું હોવું જોઈએ. તેના પ્રત્યેક ોંેંાસ, સંસારના દુઃખોને યાદ કરી, તે વ્યથા સાથેના હોવા જોઈએ અને નહિ કે, પોતાના કોઈ દુઃખને યાદ કરીને! “ઈોંેંર, તું ક્યાં છે? ક્યાં છે?”ના. સતત અન્વેષણ દ્વારા તે અંતરમાં હંમેશા શક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

“સામાન્ય વ્યક્તિ એક મીણબત્તી જેટલો પ્રકાશ આપે, તો તેની તુલનામાં એક સંન્યાસી સૂર્યની જેમ ઝળકે છે. હજારોને તે પ્રકાશ આપે છે. તે પોતાની મુક્તિની ઇચ્છા રાખતો નથી. સાધના દ્વારા પ્રાપ્ત થતી શકિતને, સંસારને સમર્પિત કરવાનો મનોભાવ જ, “ત્યાગ” છે. આ જ તેનું એક લક્ષ્ય હોય છે. જે ફક્ત ત્યાગની ઇચ્છા રાખે છે, તે જ આધ્યાત્મિક વ્યક્તિ છે.”

“અહીં આવેલા બાળકોની વિવિધ રીતે પરીક્ષા કરી, જોઈને પછી જ, અમ્માએ તેમને અહીં રાખ્યા છે. ફક્ત એક ટંક ખાવાને આપ્યું અને તે પણ સ્વાદવગરનો. મીઠું, તીખાશ, ખટાશ વિનાનો ખોરાક આપ્યો. પરંતુ, તેમણે તો તે બધું જ પ્રેમપૂર્વક સ્વીકાર્યુ હતું. તેમનામાં આ નિયંત્રણ છે. સેવાના નામે બહાર જઈ, સ્વાદને સંતોષવા તેઓ ખોરાકની ચોરી કરે છે કે કેમ, ન જોવું જોઈએ શું? ધ્યાનના નામે કામ ન કરવું પડે, માટે કામચોર બની આળસુની જેમ બેસી રહે છે કે કેમ, ન જોવું જોઈએ? ગમે તેટલું તપ કરે, પણ અહીં બહારનું કામ પણ કરવાનું હોય છે. તે માટેનું મન ન હોય તો તેઓ આળસુ અને રાજદ્રોહી બની શકે.

“અમ્માએ તેમને કહ્યું છે, કે કોઈ કામ ન હોય તો ઓછામાં ઓછું બે નારિયેળીની ફરતી માટી ખોદવાનું કામ કરવાનું. બધા પ્રકારના કામ તેમણે કરેલા છે, અનેક રીતે તેમની પરીક્ષા કરી જોઈ, પણ તેઓ બધા સંજોગોને ઝીલીને અહીં રહે છે. આ જ સુધી આવેલા બાળકોમાં તે જાગરૂકતા દેખાઈ છે. જેનામાં તે ન હોય, તેઓ અહીં ન રહી શકે. પછી તે કોઈપણ હોય, સમય થતા તેમણે પાછાં ફરવું પડશે.”

ત્રણ વાગે અમ્મા પોતાના ઓરડામાં પાછા ફર્યા.

સામાજીક પરિવર્તન અર્થે પ્રાચીન આધ્યાત્મિક ડહાપણ અને આધુનિક ટેકનોલોજીને ફરી સાથે લઈ આવતા

તા. ૦૮ જાુલાઈ, ૨૦૧૫ના રોજ

અમ્માએ ન્યુયોર્ક મદ્યે અમૃતા યુનિવર્સિટીના ચાન્સલર તરીકેની પોતાની ભૂમિકા ભજવતા સંયુક્ત રાષ્ટ્રની શૈક્ષણિક ઈમ્પેક્ટ(યુનાઇટેડ નેશન્સ એકડેમિક ઈમ્પેક્ટ) અને અમૃતા યુનિવર્સિટી દ્વારા આયોજીત કોન્ફરેન્સમાં વિશ્વની પ્રમુખ ૯૩ આંતરરાષ્ટ્રિય યુનિવર્સિટીના સંશોધકોને સંબોધિત કર્યા હતા. યુનાઇટેડ નેશન્સ એકડેમિક ઈમ્પેક્ટના પ્રમુખ શ્રી રામુ દામોદરને શ્રોતાઓને અમ્માનો હૃદયસ્પર્શી પરિચય આપ્યો હતો.

    અમ્માનું ઉદ્‌બોધનઃ              

અહીં આજે ઉપસ્થિત બધા જ મહાનુભાવોને હું વિનીત પ્રણામ કરું છું. આ અવસરનો લાભ લેતા હું યુનાઇટેડ નેશન્સ એકડેમિક ઈમ્પેક્ટનો આ સંઘઠનનું આયોજન કરવા બદલ તેમજ એકતાના જે સિદ્ધાતનું તેઓ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તે બદલ તેમનો હૃદયથી આભાર માનું છું.

આપમાંના કેટલાકને આશ્ચર્ય થશે કે, “શું અમ્મા જેવી આધ્યાતિમક વ્યકિતને અહીં કોઈ સ્થાન છે?” આધ્યાત્મિક જ્ઞાનની પ્રમાણિકતામાં મારી શ્રદ્ધા મને અહીં આજે તમારી સામે લઈ આવી છે. અનેકવાર હું પૃથ્વીના ભવિષ્ય પર, પ્રકૃતિની જાળવણી પર અને મનુષ્ય અને પ્રકૃતિ વચ્ચેની અદ્રશ્ય થઈ રહેલી સંવાદિતા પર ઊંડાણથી વિચાર કરું છું. આ ચિંતન મને આ નિર્ણય પર દોરી લાવ્યું છે કે, આપણા આ વિશ્વની સંતુલિત જાળવણી અને અસ્તિત્વ માટે વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી અને આધ્યાતિમકતાએ એક થવું જ જોઈએ. આજનો આ યુગ અને આપણી આસપાસનું જગત, આ પરિવર્નન માટેની માગ કરી રહ્યું છે.

દિન પ્રતિદિન વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી ઝડપથી અનિયંત્રિત પણે વિકસી રહ્યાં છે. કોઈ જાણતું નથી કે આ વિકાસ આપણને ક્યાં દોરી જઈ રહ્યો છે. આપણે જ્યારે આપણી આજુંબાજું નજર કરીએ તો જોવા મળશે કે, વિકાસ કરનારાઓ, ઉત્પાદકો, વિક્રેતાઓ અને ગ્રાહક, બધા જ જે કંઈ નવીન છે, મહાન છે, મોટામાં મોટું છે, તે મેળવવાના ચક્કરમાં ફસાયેલા છે. આજે મનુષ્યની સ્થિતિ મિઠાઈની દુકાનમાં છુટા મૂકવામાં આવેલ બાળક જેવી છે.

આજે પથારીમાં સૂતા સૂતા આપણે કંઈ પણ ખાવાને કે પીવાને કે જોવાને અથવા સાંભળવાનો ઓર્ડર આપી શકીએ છીએ અને તે આપણા ઘરના આંગણા પર પહોંચાડવામાં આવશે. અત્યારે કોઈ નવી વસ્તુ કે વપરાયેલ વસ્તુ ખરીદવા આપણે કોઈ દુકાનમાં જવાની જરૂર નથી. કોઈ પણ કે કંઈ પણ માટેની વેબસાઇટો છે. ઈંટરનેટ આજે વિશ્વમાં ક્રાંતિ લાવી રહ્યું છે, જે સારું છે. અત્યારે આપણે આંગળી દબાવવાથી કંઈ પણ ખરીદી શકીએ છીએ, સિવાય કે એકઃ તે છે પ્રેમ.

આપણી પાસે એર કંડીશન ઘરો, કાર અને ઑફિસો છે. પરંતુ ઘણા લોકોને તેમના એર કંડીશન ઓરડામાં ઊંઘ નથી આવતી અને તેઓ ઊંઘની ગોળીઓ પર નિર્ભર કરે છે. કેટલાક તો તેમના એરકંડીશન બંગલાઓમાં આત્મ હત્યા કરે છે.આનો શું અર્થ થયો? બાહરી સુખ આરામ માત્રથી મનની શાંતિ પ્રાપ્ત નથી થતી. આ માટે મનને એર કંડીશન કરવું જરૂરી છે. આ હાંસિલ કરવા આધ્યાત્મિકતા આપણી સહાય કરે છે.

આજે આપણે ઈટરનેટના યુગમાં જીવીએ છીએ. આ ગ્રહ પર જ્યાં ક્યાંય પણ જઈએ, ઈંટરનેટ જરૂરી છે. પરંતુ ઈંટરનેટના કનેકશન સાથે આપણા અંતર(ઇન્નર)નું કનેકશન પણ શોધવું જરૂરી છે. આધ્યાત્મિકતા આપણને અંતરના તેમજ બહારના જગતનો વહિવટ કરતા શીખવે છે. જેને તરતા આવડે છે, તેમના માટે સમુદ્રના મોજાંમાં ઉછળવું આહ્‌લાદક અનુભવ હશે. પરંતુ જેને તરતા ન આવડતું હોય, તે તો તરત જ ડૂબી જશે.

આજે સમાજમાં શું બની રહ્યું છે? ઝગપથી વીતી રહેલા જીવનની ગતિમાં મનુષ્ય પ્રાથમિક માનવીય મૂલ્યોને ભૂલી ગયો છે; આપણે આ મૂલ્યોના મહત્ત્વની અવગણના કરીએ છીએ. વ્યક્તિગત સ્તરથી આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તર સુધી જે કંઈ હિંસા અને અધર્મ આપણે કરીએ છીએ, આપણે તેને વાજબી ઠરાવવા પ્રયત્ન કરીએ છીએ. આપણા આ કાર્યના તર્કને પછી બાકીના સમાજ પર ઠોસવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ.

આદિકાળથી વિશ્વમાં સમસ્યાઓ રહી છે. આજે યુગોથી યુદ્ધ, સંઘર્શ, સામાજીક ભેદ, વર્ણ ભેદ, જ્ઞાતિ ભેદ તેમજ કુટુંબમાં અસંવાદિતા જેવી સમસ્યાઓથી માનવ સમાજ પીડાતો રહ્યો છે. પરંતુ, આપણા પૂર્વજો એક જુદી દ્રષ્ટિથી જીવનને જોતા હતા. ત્રણ ઘટકો પ્રત્યે તેઓ સહજ રીતે સભાન હતાઃ મનુષ્ય, પ્રકૃતિ અને એક અદ્રશ્ય શકિત જે આ બધાને સંવાદિતાથી બાંધે છે. જીવન પ્રત્યેનો તેમનો દ્રષ્ટિકોણ ફક્ત વ્યક્તિ અને પ્રકૃતિના ભૌતિક અસ્તિત્વને ધ્યાનમાં ન લેતા, તેઓ તે શક્તિમાં વિશ્વાસ કરતા હતા જે પ્રકૃતિ અને દરેક જીવનો આધાર છે. એક અદ્રશ્ય શક્તિ જે બધા જ જીવોને પ્રકૃતિ સાથે જોડે છે. તેઓ આ શક્તિને જીવનનો અત્યંત મહત્વનો ભાગ માનતા હતા. તેમનું માનવું હતું કે, સમસ્ત પ્રકૃતિ અને બ્રહ્નાંડનો એક એક જીવ, સર્જનરૂપિ દોરામાં પરોવવામાં આવેલા જુદા જુદા આકારના મણકા જેવા છે. આ જ કારણ હતું કે તેઓ વહેંચવાને, કાળજી લેવાને, કદર કરવાને અને સહાનુભૂતિ આટલું મહત્વ આપતા હતા. આજે આપણે તેમની વિચારધારાને પ્રાચીન કહીં, તેમની જીવન રીતની અવગણના કરીએ છીએ.

આધુનિક જીવન તરફ નજર કરતા આપણને જોવા મળશે કે, સમાજમાં કેટલાય લોકો દુઃખમાં ડૂબેલા છે. અતિશય લોભ અને લાલચે મનુષ્યને આંધળો બનાવી દીધો છે. પરિણામ સ્વરૂપ આજે અમાનુષી કૃત્યોમાં વૃદ્ધિ થઈ છે. માનસિક તણાવ અને ઉશ્કેરાટમાં વૃદ્ધિ થઈ છે. જેના કારણે અનેક અજાણ્યા રોગ આજે જોવા મળે છે.

માનવતા આજે સંકટમાં છે. આજે માનવતા પૂર્ણરૂપે વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પર નિર્ભર કરે છે. પરંતુ, વર્તમાન પરિસ્થિતિને જોતાં કંઈ નહિ તો આપણે આધ્યાત્મિક વિચારને પણ કેળવવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

હાલમાં જ આપણે અનેક પ્રાકૃતિક દુર્ઘટનાઓ અને ભૂગોળની આબોહવામાં આવી રહેલા ચોંકાવનારા પરિવર્તનો તેમજ તાપમાનમાં થઈ રહેલી વૃદ્ધિના સાક્ષી રહ્યાં છીએ. વિશ્વભરનો વિનાશ જે બનવાની અણી પર છે, શું તેને રોકવા માનવ પ્રયત્ન માત્ર પર્યાપ્ત છે? આ પર આપણે ઊંડાણથી વિચાર કરવો જરૂરી છે,

પહેલાંના દિવસોમાં લોકો પ્રકૃતિની સાથે તાળબદ્ધ જીવન જીવતા હતા. કોઈ પણ વૃક્ષને રોપતા કે કાપતા પહેલાં તેઓ શુભ દિવસ જોઇને પછી જ તે કાર્ય કરતા. વૃક્ષને કાપતા પહેલાં લોકો પ્રથમ તેની પૂજા કરતા અને ક્ષમા માગતા કહેતા કે, “હું જે કાર્ય કરવા જઈ રહ્યો છું, તે માટે કૃપયા મને ક્ષમા કરશો. મારી આવશ્યકતાને વશ હું તને કાપવા જઈ રહ્યો છું.” ત્યારે આજે શું થાય છે? આજે આપણે જવલ્લે જ વૃક્ષ રોપીએ છીએ અને નિર્દયીપણે વૃક્ષો અને સમસ્ત પ્રકૃતિનો નાશ કરીએ છીએ.

અમ્મા જ્યારે નાના હતા, ત્યારે લોકો બાળકોને જો લાગે તો ઘાવ પર ગાયનું છાણ લગાડતા. આથી ઝડપથી ઘાવમાં રુઝ આવી જતી અને તેમાં ચેપ લાગતો નહિ. પરંતુ, આજે જો આમ કરવામાં આવે તો ચોક્કસ ઘાવમાં ચેપ લાગશે. પહેલાંના દિવસોમાં જે અૌષધ હતું તે આજે વિષ બની ગયું છે. આ રીતે પ્રકૃતિ દુષિત થઈ છે.

આપણે જેમ મધર્સ ડે, ફાધર્સ ડે, વેલેન્ટાઇન્સ ડે અને થેંક્સ ગિવીંગ ડે, જેટલા ઉત્સાહ અને જોશ સાથે મનાવીએ છીએ, તે જ પ્રમાણે પ્રકૃતિનો આદર અને આરાધના કરવા માટે પણ એક દિવસ હોવો જોઈએ. તે દિવસે વિશ્વમાં હરેકે ઓછામાં ઓછું એક વૃક્ષ તો વાવવું જ જોઈએ. આ પછી નવા વર્ષના દિવસે પણ કરી શકાય, આ પ્રમાણે આપણે નવર્ષનો આરંભ શુભ ભાવનાથી કરી શકીએ. આ જો આપણે કરી શકીએ તો આપણો આ ગ્રહ, સ્વર્ગ બની જાય. વૃક્ષ તો ધરતી માતા માટે ઘર બાંધવા જેવું છે.

સર્જનમાં સર્વકાંઈ તાલબદ્ધ છે. સમસ્ત બ્રહ્નાંડ અને તેમાં વાસ કરતો પ્રત્યેક જીવ વચ્ચે અગાધ બંધન રહેલું છે. તમે આનો ઈન્કાર ન કરી શકો. આ વિશ્વ આંતરિક રીતે જોડાયેલા નેટવર્ક જેવું છે. ધારો કે એક જાળ છે અને તેના એક છે છેડાને જો હલાવવામાં  આવે, તો તેના સ્પંદનો સમસ્ત જાળમાં અનુભવવામાં આવે છે. આ જ પ્રમાણે, આપણે આથી સભાન હોઈએ કે નહિ, આપણા બધા જ કાર્યો સમસ્ત સર્જનમાં પડઘા પાડે છે – ભલે પછી તે વ્યક્તિગત હોય કે સમૂહમાં કરવામાં આવ્યા હોય. આપણે કોઈ એકાંકી દ્વીપ નથી. આપણે તો એક સર્વસામાન્ય સાંકળની કડીઓ છીએ.

મનુષ્ય અને પ્રકૃતિ અને આ બંનેથી પર શક્તિ, જ્યારે એક બની કાર્ય કરે, ત્યારે સંવાદિતા બને છે. પરંતુ, અત્યારે આપણે મનુષ્ય અને તેમણે કરેલી શોધોને જ મહત્તવ આપીએ છીએ. આજના આપણા જીવનમાં મૂલ્યોને કોઈ સ્થાન નથી. આ એક સર્વસામાન્ય માન્યતા છે કે, મૂલ્યો અર્થશૂન્ય અને બિનજરૂરી છે.

કોઈ પણ એંજીનને સરળતાથી ચલાવવા તેલ આવશ્યક છે. અ આ જ પ્રમાણે, જે “તેલ” આપણને કોઈ પણ પ્રકારના ઘર્ષણ વિના જીવન જીવવાને સહાય કરે છે, તે આપણા મૂલ્યો છે. આ મૂલ્યોને આપણે આધ્યાત્મિક વિચારણા થકી કેળવીએ છીએ.

વિદ્યાભ્યાસ બે પ્રકારના છેઃએક આજીવિકા માટેનો અને બીજો જીવન જીવવા માટેનો. કૉલેજોમાં જ્યારે આપણે ડૉક્ટર, વકીલ અથવા એંજીનિયર બનવા વિદ્યાભ્યાસ કરીએ છીએ, તે આજીવિકા માટેનો વિદ્યાભ્યાસ છે. ત્યારે જીવન જીવવા માટેનો વિદ્યાભ્યાસ આધ્યાત્મિકતાના અનિવાર્ય સિદ્ધાંતોની સમજ માગી લે છે. વિદ્યાભ્યાસનું લક્ષ્ય એવા લોકોનું સર્જન કરવાનું નથી, જે ફક્ત યંત્રની ભાષા જ સમજે. વિદ્યાભ્યાસનું પ્રમુખ લક્ષ્ય તો જે હૃદયના સંસ્કાર આપે – કાયમી મૂલ્યો પર આધારિત એવી સંસ્કૃતિ હોવું જોઈએ.

આધ્યાત્મિકતા પણ એક વિજ્ઞાન છે. આ પણ જ્ઞાનની એક પ્રમાણિત શાખા છે. જેની અવહેલના ન કરી શકાય. વિજ્ઞાની સમાજ ભૌતિક જગતમાં સંશોધન કરી બ્રહ્નાંડના રહસ્યને જાણવાનો પ્રયત્ન કરે છે. વાસ્તવમાં આધ્યાત્મિક શાસ્ત્રો આ જ બધા રહસ્યોને ખુલા કરવા જેમણે ગહન આંતરિક ખોજ કરી હતી, તેમના અનુભવોને આલેખિત કરે છે. આપણે જો આધ્યાત્મિકતાને કેવળ ગણિત, ભૌતિકશાસ્ત્ર અને તર્કની દ્રષ્ટિએ જોવાનો પ્રયત્ન કરીએ, તો આપણે તેની સૂક્ષ્મ બાબતોને ગૃહણ કરવામાં નિષ્ફળ જશું. પહેલાના નામાંકિત વિજ્ઞાનીઓ આ વિશ્વ અને તેની સૂક્ષ્મતાને આદર અને     આશ્ચર્ય સાથે જોતા હતા. તેમના સંશોધનમાં બાળસહજ જીજ્ઞાસા અને શ્રદ્ધા હતી. હકીકતમાં પહેલાંના અને વર્તમાનના ઘણાખરા વિજ્ઞાનીઓએ જીવનના અંતિમ ભાગમાં આધ્યાત્મિકતાને સ્વીકારી હતી. પરંતુ, ત્યાં સુધીમાં તો બહું જ મોડું થયું હતું. આજે જે વિજ્ઞાની સમાજ વિશ્વનું નેતૃત્વ કરી રહ્યો છે, તેઓ આ ભૂલ ન કરે એવી અમ્માની પ્રાર્થના છે.

જીવન તર્ક અને રહસ્યનું સંપૂર્ણ સમન્વય છે, કદાચ રહસ્યમય વધુ અને તર્ક ઓછો. જીવનના બધા જ ક્ષેત્રોમાં હૃદય અને મગજે સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ. દા.ત. સફેદ રેતીને સાકર સાથે ભેળવવામાં આવે તો આ બંનેને જાુદા પાડવા બહુ કઠીન છે. એક બુદ્ધીશાળી વ્યક્તિ માટે પણ આ મુશ્કેલ છે. ત્યારે વિનમ્રતાનું પ્રતીક એવી તુચ્છ દેખાતી કીડી – ત્યાં આવી સરળતાથી તેમાંથી ફક્ત સાકરના કણ ખાઈ જશે.

અમ્માનો જન્મ એક નાના માછીમાર ગામડામાં થયો હતો. અહીં ૯૦% લોકો દૈનિક વેતન પર નિર્ભર કરતા હતા. ગામમાં ઘણા લોકો હૃદયના વાલની બીમારીથી પીડાતા હતા. આ જાણતા હોવા છતાં કે તેમના હૃદયના વાલમાં બ્લોક છે, તેઓ શસ્ત્ર ક્રિય નહોતા કરાવી શકતા. કારણ કે, આ ફક્ત વિદેશથી જ આવતા હતા અને બહું જ મોંઘા હતા. આ પ્રમાણે જે લોકોનું આયુષ્ય ૭૦ અથવા ૮૦ વર્ષનું હતું, તેઓ ૩૦ કે ૪૦ની ઉંમરે મૃત્યુ પામતા હતા. અમ્મા વિચારતા કે, “જો એવો કોઈ  ઉપાય આપણે શોધી કાઢીએ, જેથી અહીં જ આવા વાલનું નિર્માણ કરી શકાય, જે આટલા મોંઘા ન હોય, તો કેટલું સારું થાય.” આ પ્રમાણે ગરીબોની સેવા કરવા અમ્માને સંશોધનમાં રસ જાગ્યો હતો.

ઘણા રાષ્ટ્રોમાં બાળમૃત્યુ એક મહત્વની સમસ્યા છે. આનું કારણ જાણવા અમે ભારતમાં અનેક ગામડાઓની મુલાકાત લીધી. કેટલાક ગામડાઓમાં અમે જોયું કે, મહિલાઓ મુખ્યત્વે છોડવાઓ અને જડીબુટ્ટીઓ ખાઈને પેટ ભરતી હતી. આનું કારણ પૂછતા તેમણે કહ્યું, “અમારા પતિઓ દૈનિક દર પર કામ કરે છે. ત્રણ ચાર દિવસે તેમને કામ મળે છે. આવકના અભાવના કારણે અમને બહું જ ઓછો ખોરાક મળે છે અને જે મળે તે અમે અમારા પતિઓને આપી દઈએ છીએ. અમારી ભૂખ સંતોષવા ખાતર અમે આ છોડવાઓ અને જડીબુટ્ટીઓ ખાઈને પેટ ભરીએ છીએ. આ અપોષિત મહિલાઓ જે બાળકને જન્મ આપે, તે બાળકો ભલા કેવી રીતે હૈયાત રહી શકે?”

બીજા કેટલાક ગામડાઓમાં મહિલાઓએ કહ્યું, “ઘણાખરા પતિઓ તેમની બધી જ આવક મદ્યપાન અને અન્ય કુટેવો પાછળ ખરચ કરી દે છે. ઘરે પાછા ફરી, તેઓ અમારા પર અત્યાચાર ગુજારે છે. ઘરમાં ખાવાને પર્યાપ્ત ખોરાક હોવા છતાં અમને ખાવાની ઇચ્છા નથી થતી.” કેટલાક ગામડાઓમાં મહિલાઓને કોઈ વિદ્યાભ્યાસ પ્રાપ્ત ન હોવાથી તેઓ નિરક્ષર છે. તેમના પતિઓ સરળતાથી તેમની આ સ્થિતિનો લાભ લઈ દસ્તાવેજો પર તેમના નામના હસ્તાક્ષર સ્વયં કરી, જે કંઈ સહાય તેમને સરકાર તરફથી મળી શકે એમ હોય, તે સ્વયં હડપી લે છે અને મહિલાઓને તે નથી મળતી. આ જ કારણસર અમે મહિલાઓ માટે સાક્ષરતા યોજનાની શરૂઆત કરી. અમે હેપ્ટિક સાધનોનો ઉપયોગ કરી આ મહિલાઓને વ્યવસાયિક તાલિમ દેવાનું નક્કી કર્યું હતું.

આજે જેમની પાસે છે અને જેમની પાસે નથી, તેમની વચ્ચેની ખાઈ સમસ્ત વિશ્વ માટે ધાતક ઝેર સમાન છે અને આ તફાવતમાં દિનપ્રતિદિન વૃદ્ધિ જ થઈ રહી છે. એક તરફ પર્વત અને બીજી બાજું ઊંડી ખીણ, આવી છે આજની વર્તમાન પરિસ્થિતિ. એક બાજું એવા લોકો છે, જેઓ સુખ ભોગ પાછળ અબજો ને અબજો વેડફી નાખે છે. ત્યારે બીજી બાજાું એવા પણ લોકો છે, જેઓ એક ટંક ખોરાક મેળવવા, એક દિવસની દવા જેટલા પૈસા મેળવવા માટે મથે છે. આ તફાવતમાં ઘટાડો કરવામાં જો આપણે ઢીલ કરીશું તો તે હિંસામાં પરિણમશે. એમ પણ બને કે તે સાર્વત્રિક હુલ્લડમાં પરિણમે. આ બંને સમૂહને જોડતો પ્રેમ અને કરુણાનો સેતુ, બહુ જરૂરી છે.ગરીબી, માનવતા પર લાદવામાં આવેલ ભયંકર ક્રૂરતા છે. આ બધી જ સારપ અને કાર્યકુશળતાનો નાશ કરે છે. બધી જ મૌલિકતાના પતનનું કારણ પણ આ જ છે.

એક વખત અમ્મા વિદેશમાં કોઈ એક સ્થળે દર્શન આપી રહ્યાં હતા. ત્યારે થોડા બેઘર બાળકો જે શહેરના ભૂગર્ભ માર્ગોમાં રહેતા હતા, દર્શન માટે આવ્યા. તેઓ થોડા ચિત્રો દોરી અમ્માને ભેટ આપવા લઈ આવ્યા હતા. ઘણાખરા ચિત્રો બોમ્બ, મિસાઈલ કે યુદ્ધ મેદાનમાંના હિંસાત્મક દ્રષ્યો હતા. એક બાળકે જીસસ અને મધર મેરીના ચિત્રો દોર્યા હતા પણ તેમના હાથમાં પિસ્તોલ હતી. અમ્માએ તે બાળકને પૂછયું કે, શા માટે તેણે જીસસ ક્રાસઈસ્ટને પિસ્તોલ સાથે દોર્યા હતા. ત્યારે તે બાળકે કહ્યું, “જ્યારે તેમને ભૂખ લાગે ત્યારે ખાવાને નહિ જોઈએ? તેમની પાસે જો પિસ્તોલ હશે તો પિસ્તોલ દેખાડી કોઈને લૂટી શકશે.”

અમ્માએ તે બાળકને પૂછયું, “પુત્ર, શું પૈસા મેળવવા માટે પિસ્તોલ દેખાડી કોઈને લૂટવું માત્ર જ એક ઉપાય છે?“

પેલા છોકરાએ જવાબ આપ્યો, “આ જ તો મારા પિતા કરે છે.”

અમ્માએ પૂછયું, “શું તારા પિતા પૈસા કમાવવા કામ ન કરી શકે?”

છોકરાએ જવાબ આપતા કહ્યું, “મારા પિતા મહેનત કરવાને શક્તિમાન છે. તેઓ અનેક ઈંટરવ્યુ માટે ગયા હતા પણ કોઈ તેમને કામ  આપવાને તૈયાર ન હતું. અમારા જેવા લોકોને કોઈ કામ પર રાખતું નથી. આ જ કારણસર મારા પિતા પિસ્તોલનો ઉપયોગ કરે છે. આ પ્રમાણે તેઓ અમારું પોષણ કરે છે.”

બાળકો જે વ્યકિતગત અનુભવો અને પરિસ્થિતિઓના સાક્ષી બને છે, તેનો ઊંડો પ્રભાવ તેમના માનસ પર પડે છે. કુમળી વયે ગરીબી અને લઘુતાની ભાવના અનેકવાર હિંસાત્મક વાસનાઓ બની પ્રકટ થાય છે. આ પ્રમાણે સમાજમાંથી મૂલ્યો અદ્રશ્ય થાય છે. આવા સંજોગોમાં પ્રેમ અને કરુણા ખાસ જરૂરી છે.

ઘણા લોકો આધ્યાત્મિકતાનો ઉપહાસ કરતા હોય છે. આધ્યાત્મિકતા શું છે? કરુણાને કાર્યમાં પ્રકટ કરવી, આ જ યથાર્થ આધ્યાત્મિકતા છે. આધ્યાત્મિકતાની શરૂઆત કરુણાથી થાય છે અને અહીં જ તે પરાકાષ્ટાએ પહોંચે છે. આપણે જો કરુણાને કેવળ શબ્દમાંથી કાર્યના પથ પર લાવી શકીએ, તો વિશ્વની ૯૦% માનવીય સમસ્યાઓનું આપણે નિવારણ કરી શકીએ.

બીજા લોકોની સહાય કરવા તરફનું પ્રથમ પગલું લોકોમાં જાગરૂકતા લાવવાનું છે. ડાયાબેટીસનો કોઈ રોગી નિયમિત દવા લે અને આ સાથે તે જો મધુર પદાર્થ ખાવાનું ચાલું રાખે તો તેના રક્તમાં સાકરના પ્રમાણમાં વધારો જ થશે. માટે, ખોરાકમાં નિયંત્રણ અને જીવન રીતમાં પરિવર્તન, દવા જેટલા જ મહત્વના છે.

અમ્માને અહીં એક પ્રસંગ યાદ આવે છે. આ ઘટના આપણે દત્તક લીધેલા એક ગામડામાં બની હતી. શરૂઆતમાં અમે દરેક ગામડામાં લોકોના એક જાૂથને ટોયલેટ બાંધતા શીખવાડયું હતું અને બાંધેલા ટોયલેટ તેમને સોંપી, અમે પાછા આવી ગયા હતા. થોડા સમય પછી ફરી જ્યારે અમે તે ગામડાની મુલાકાત લીધી, ત્યારે અમે જોયું કે લોકો ટોયલેટ વાપરતા ન હતા. તેઓ આ નવા ટોયલેટનો દરવાજો ખોલતા, અંદર ડોકીયું કરી, દરવાજો પાછો બંધ કરી પહેલાંની જેમ નજીકના તળાવ કે નદીના કિનારે જઈ સ્વયંને હળવા કરતા. ત્યાર પછી અમે ગામના લોકોને સમજાવવા લાગ્યા. તેમને શિક્ષણ આપવાની શરૂઆત કરી. અમે તેમને સમજાવતા કે, બહાર ખુલામાં હાજતે જવાથી, પાણી અને માટી બંને પ્રદૂષિત થાય છે. જેથી પછી આપણો ખોરાક પ્રદૂષિત થાય છે અને આથી બધી પ્રકારના પરોપજીવી જંતુઓ જેમ કે કરમિયા વગેરે શરીરમાં ઉત્પન્ન થાય છે અને ચેપ લાગે છે. આ પ્રમાણે જ્યારે તેમને શિક્ષણ આપી સમજાવવામાં આવ્યા, ત્યારે લોકોમાં આવશ્યક જાગરૂકતા લાવવા આ સહાયક થયું હતું.

આપણે જ્યારે લોકોને સમજ્યા વિના,તેમને પ્રેમ અને સેવા કરવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ, ત્યારે અનેકવાર આપણે સ્વયંને તેમજ સમાજને નુકસાન જ કરીએ છીએ. આપણી સેવા લાભદાયક રહે, તે માટે એ જરૂરી છે કે તે વિવેકપૂર્વક હો. આ જ સ્થાયી વિકાસનો સાર છે.

એક માછલી નદીમાં પાણી ઉછાળતી હતી. એક વાનર જે તે નદીમાં પોતાની તૃષા છુપાવવા આવ્યો હતો, તેને માછલીને પાણી ઉછાળતા જોઈ. તેણે વિચાર્યું, “બીચારી માછલી પાણીના પ્રવાહમાં ફસાઈ ગઈ છે. મારે તેની રક્ષા કરવી જોઈએ!” તેની આ આવેગી સહાનુભૂતિમાં પેલા વાનરે છલાંગ મારી માછલીને પકડી કિનારા પર રાખી દીધી. માછલી વાયું માટે ફાફા મારવા લાગી અને થોડીવારમાં જ તે મૃત્યુ પામી.

પાણીમાંથી માછલીને બહાર કાઢતા પહેલાં તે વાનરે જો માછલીને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોત તો? તેણે જો પૂછયું હોત, “શું હું તને પાણીમાંથી બહાર કાઢું?” ત્યારે તે માછલીએ જવાબ આપ્યો હોત, “નહિ, તું જો એમ કરીશ તો હું મરી જઈશ!” વિચાર કર્યા વિના કાર્ય કરવું આ વાનરનું માછલીની રક્ષા કરવા જેવું છે. આપણા દરેક કાર્યોમાં હૃદય અને બુદ્ધિ, બંને સંલગ્ન હોવા જોઈએ.

એક વખત એક માણસ દસ વર્ષના એક છોકરાને લઈ અમ્મા પાસે આવ્યો. તે ચાહતો હતો કે અમ્મા આ છોકરાને પોતાના આશ્રમમાં ઉછેરી, મોટો કરે. તેણે અમ્માને તે આખી કહાણી કહીં જેના કારણે તે છોકરો અનાથ થયો હતો. તેણે કહ્યું કે, બે વર્ષ પહેલાં આ છોકરાના પિતા મૃત્યુ પામ્યા હતા. તેની મા અને બહેન તેમના ઘરની નજીક આવેલ મિણબત્તીના કારખાનામાં કામ કરવા જતા હતા. આગળ પછી તેની માને કીડનીનો અસાધ્ય રોગ થતા, તે પથારીવશ થઈ અને તેણે કામપર જવાનું બંધ કર્યું. તેની બહેનને બહું જ થોડો પગાર મળતો હોવા છતાં તેઓ ચલાવતા હતા. થોડા સમય પછી બાળ મજુરી પર પ્રતિબંધ મુકતો કાયદો આવ્યો. તે મિણબત્તીના કારખાનાના માલિકની ઘરપકડ થઈ અને તે કંપની બંધ થઈ ગઈ. જે બધા બાળકો ત્યાં કામ કરતા હતા તેમને છુટા કરવામાં આવ્યા. પોતાની  આવક માટેનો એકનો એક આસરો ગુમાવતા, આ છોકરાની માએ તેને સવારના સ્કૂલે મોકલ્યો અને પછી પોતાની પુત્રીને ઝેર આપી, તેણે સ્વયં ઝેર પી લીધું.

આવા કારખાના બંધ કરવા વાજબી છે. પરંતુ અનેકવાર આપણે તે નાના બાળકોના પરિવારોને ભૂલી જઈએ છીએ, જેઓ આ કારખાનાઓ પર આજીવિકા માટે નિર્ભર કરતા હોય છે. એક સમસ્યાનું નિવારણ કરવા, જો આપણે એક જ બાજાુંને જોઈએ અને બીજી બાજાું લોકો જે કષ્ટ અનુભવતા હોય તેને જોવામાં નિષ્ફળ જઈએ, તો તેના પ્રત્યાઘાત તે લોકોને અનુભવવા પડે છે, જેમની પાસે અન્ય કોઈ માર્ગ નથી.

લોકો પૂછતા હોય છે, “આધ્યાતિમકતાનું મહત્વ શું છે?”

આધ્યાત્મિકતા આપણને અનિવાર્યતા અને અતિશયતા વચ્ચે અંતર કરવાને શીખવે છે. દા.ત. સમય જાણવાને આપણને ઘડિયાળ આવશ્યક છે. રૂા.૧૦૦/-ની ઘડિયાળ હોય કે રૂા.૫૦,૦૦૦/-ની ઘડિયાળ હોય, એક જ સમય બતાવે છે. આપણે જો રૂા.૧૦૦/-ની ઘડિયાળ ખરીદીએ અને બાકીના પૈસાથી કોઈ ગરીબની સહાય કરીએ, તો તે સમાજની એક મહાન સેવા હશે. હજાર પાણીના ઘડામાં આપણને હજાર સૂર્યના પ્રતિબિંબ દેખાશે. પરંતુ વાસ્તવમાં સૂર્ય તો એક જ છે. આ જ પ્રમાણે આપણા બધામાં રહેલો આત્મા એક જ છે. આ પ્રકારનો મનોભાવ આપણને એક એવું મન કેળવવાને સહાય કરે છે, જે સ્વયં કરતાં અન્યને પ્રથમ મહત્વ આપશે. આપણો ડાબો હાથ દુઃખતો હોય ત્યારે જેમ આપણો જમણો હાથ સહજ જ તેને સાંત્વન આપવા આગળ ધપી જાય છે, તે જ પ્રમાણે આપણે અન્યને પ્રેમ કરી, તેમની સેવા કરવી જોઈએ, જે રીતે આપણે સ્વયંને કરીએ છીએ.

આ વિશ્વમાં બે પ્રકારની ગરીબી છે. પ્રથમ ખોરાક, વસ્ત્ર અને આશ્રયસ્થાનના અભાવના કારણે છે અને બીજી, પ્રેમ અને કરુણાના અભાવના કારણે છે. સર્વપ્રથમ આપણે બીજા પ્રકારની ગરીબીનું નિવારણ કરવું જોઈએ. કારણ કે, વ્યકિતમાં જો પ્રેમ અને કરુણા હશે તો તે હૃદયથી ખોરાક, વસ્ત્ર અને આશ્રયના અભાવથી પીડાતા ગરીબોની સેવા અને સહાય કરશે.

આપણે સ્વયં ઈશ્વરના હાથ, આંખ અને કાન બનવું જોઈએ. આપણી પ્રેરણા, શકિત અને ધૈર્ય ઈશ્વરમાંથી પ્રાપ્ત કરવા જોઈએ. ત્યારે ભય, શંકા કે પાપ ક્યારેય આપણને કલંકિત નહિ કરે.

જેમ સૂર્યને મિણબત્તીના પ્રકાશની જરૂર નથી,  ઈશ્વરને પણ આપણી પાસેથી કશાની જરૂર નથી. વહેલા કે મોડું આ શરીર તો નાશ પામશે. માટે, કંઈ ન કરી કટાઈ જવાને બદલે કાર્ય કરીને શરીરને ઘસાવી દેવું વધુ સારું નથી શું? અન્યથા લોકોમાં અને અળસિયામાં શું અંતર? અળસિયા પણ જન્મ લે છે, ખાય છે, ઊંઘે છે, જણે છે અને મૃત્યુ પામે છે. આપણે પણ આપણા જીવનમાં આથી વધુ શું કરીએ છીએ?

બાળકો, ઈશ્વર છે કે નહિ તે તર્કનો વિષય હોય શકે. પરંતુ, કોઈ યુક્તિવાદી એમ ન કહીં શકે કે દુઃખી માનવજાતી અસ્તિત્વમાં નથી. આપણી સગી આખે આપણે પીડિત માનવજાતીને જોઈ શકીએ છીએ. અમ્મા આવા લોકોની સેવાને જ યથાર્થમાં ઈશ્વર સેવા માને છે. અમ્માની આ પ્રાર્થના છે કે, આ પ્રકારનો આત્મ-બલિદાનનો ભાવ તેમના બાળકોમાં જાગે.

આ વિશ્વ આપ સહુના થકી આ જાણે કે, પ્રેમ, કરુણા, નિઃસ્વાર્થતા અને ત્યાગના પાણી માનવ હૃદયમાંથી સૂકાયા નથી.

જે ગામડામાં અમ્માનો જન્મ થયો, ત્યાં ૧૦૦૦ પરિવારો વચ્ચે એક જ પાણીનો નળ હતો. સવારથી રાત સુધી રાહ જોઈએ, ત્યારે વ્યક્તિ દિઠ એક ઘડો પાણીનો મળે. ક્યારેક તો સ્હેજેય પાણી ન મળે. આ બધા અનુભવોના કારણે,  અમ્મા જ્યારે ક્યારે પણ નળમાંથી પાણી વહી જતું જાૂએ, ત્યારે તેમને લાગે છે જાણે પાણી નહી પણ તેમનું રક્ત વહી રહ્યું છે. આપણે વિચારીશું કે, “કેવી રીતે પાણીનો બગાડ કરવાનું અટકાવી શકાય? આના નિવારણ માટે આપણે શું કરવું જોઈએ?”

પ્રાથમિક આવશ્યકતાઓના અભાવ સાથે અમ્મા જીવતા હતા. પોતાની આજાુબાજાુના લોકોના દુઃખ તેમણે જોયા છે. માટે, જ્યારે પણ અમ્મા કોઈ દુઃખી વ્યકિતને જાૂએ છે, કે તરત તેમની સહાય કરવાની લાગણી તેઓ અનુભવે છે. પ્રકૃતિ આપણી માતા છે. આપણને જન્મ દેનાર મા થોડા વર્ષો સુધી આપણને તેના ખોળામાં રાખશે, પરંતુ પ્રકૃતિ માતા, જીવનભર આપણને પોતાના ખોળામાં રાખે છે.

અમ્માની એક ઇચ્છા છે. અમ્મા ચાહે છે કે, વિશ્વની બધી જ યુનિવર્સિટીઓએ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને તેમના વિદ્યાભ્યાસ ક્રમ દરમ્યાન ઓછામાં ઓછા એક બે મહિના માટે પણ ગામડાઓમાં અથવા શહેરની ઝૂપડપટ્ટીમાં મોકલવા જોઈએ. ત્યારે ગરીબ લોકો જે સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે, તેઓ તેને મુખાનુમુખ જોઈ શકશે. ત્યારે પછી તેઓ તેનું નિવારણ શોધી કાઢશે અને જે બધું તેઓ શીખ્યા હતા, તેના પર પેપર લખી શકશે. આ આપણને અસરકારક રીતે ગરીબની સેવા કરવાને સહાય કરશે. આ સાથે આજની યુવા પેઢીમાં કરુણા જેવા ગુણ પણ કેળવી શકાશે.

આજે યુનિવર્સિટીઓ અને તેના સંશોધકો કેટલા ફન્ડ મેળવે છે, કેટલા પેપરો તેઓ બહાર પાડે અને તેમની બૌદ્ધિક ગુણવત્તાના આધાર પર તેમનું મૂલ્યાંકન થાય છે. આના આધાર પર જ અધ્યાપકોની બઢતી થાય છે. આ ઉપરાંત, તેમના સંશોધનનો ઉપયોગ સમાજના નીચલામાં નીચલા સ્તરના લોકોની સહાય માટે કેટલે હદ સુધી કરી શકીએ, તે પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. વિકાસ જે ટકાઉ હોય, તે માટેના આપણા પ્રયત્નમાં સમાજના નીચલા વર્ગના લોકોને સશક્ત કરવાનું ન ભૂલવું જોઈએ. કારણ કે, પિરામિડના આધારમાં રહેલા લોકોનું સશકિતકરણથી જ સમસ્ત સમાજની ઇમારત સશક્ત અને સદ્રઢ બને છે.

પાછલી સદીમાં વિજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિકતાને જાૂદા પાડવામાં આવ્યા હતા, આ માનવતા વિરૂદ્ધ મહાન અપરાધ હતો. જ્ઞાનની આ બે પ્રમુખ શાખાઓ કે જે હાથમાં હાથ પરોવીને આગળ વધવી જોઈએ, તેને વિભાજીત કરવામાં આવી અને તેના અભ્યાસીઓને આધુનિક વિજ્ઞાનીઓ અથવા ધર્મ પ્રણેતાઓ તરીકે મુદ્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ વિચાર કે, “વૈજ્ઞાનિક શોધ માત્ર જ તર્ક અને બુદ્ધિ સાથે સુસંગત છે. તે માત્ર જ સત્ય છે. ધાર્મિક વિશ્વાસ અંધ અને ગેરમાર્ગે દોરી જાય છે.” પ્રચલિત થયો હતો.

હાલની બધી જ પ્રાકૃતિક દુર્ઘટનાઓ અને વૈશ્વિક આબોહવામાં આવી રહેલું ચોંકાવનારું પરિવર્તન, આપણા આ સુંદર ગ્રહના અસ્તિત્વ માટે પડકાર છે. હવે, ઘણા લોકો ન છુટકે એમ વિચારવા લાગ્યા છે કે, આ બધાનું કારણ તો વિજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિકતાને ત્રાજવાના જુદા જુદા છાબડામાં તોલવા અને એકથી બીજાું મહાન માનવું છે.

કોઈપણ કાર્યનું ધાર્યું પરિણામ મેળવવા ત્રણ ઘટક આવશ્યક છેઃ ઉચિત સમય, સ્વ-પ્રયત્ન અને ઈશ્વર કૃપા.

સાધના અને કરુણા બે નથી, પણ એક જ છે. એ તો આપણા નિઃસ્વાર્થ કાર્યો જ છે જે ઈશ્વર કૃપા બની આપણને પ્રાપ્ત થાય છે.

અમ્માની પ્રાર્થના છે કે, આપણા આ જીવન પ્રેમની રજમાં સ્થિર હો. સદકર્મ તેના પાન હો અને દયાભર્યા વચનો તેના ફૂલ હો, શાંતિ તેના ફળ રહે, પ્રેમમાં એક બની આ વિશ્વ એક કુટુંબની જેમ ફૂલે ફલે, આ પ્રમાણે એવા એક જગતનુ સર્જન કરીએ જ્યાં શાંતિ અને સંતોષ કાયમ રહે. આ અમ્માની હૃદયપૂર્વકની પ્રાર્થના છે.

।। લોકાઃ સમસ્તાઃ સુખીનો ભવન્તુ ।।

યુવક : “હાલમાં જ એક યજ્ઞનું આયોજન થયું હતું. કેટલાક લોકોને તેની વિરૂદ્ધ બોલતા સાંભળ્યા. દેવતાઓ માટે અનાવશ્યક ખોટો ખરચ કરી રહ્યાં છે, એમ તેઓ ફરિયાદ કરતા હતા.”

અમ્મા : “હા, મારાં સાંભળવામાં પણ આવ્યું કે યજ્ઞ થયો હતો અને આ પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો હતો કે, શા માટે દેવાતાઓના નામે આટલો ખરચ કરવાનો.
“પુત્ર, દેવતાઓને યજ્ઞની કોઈ આવશ્યકતા નથી. યજ્ઞ દ્વારા તો મનુષ્યને લાભ થાય છે. તેનાથી અંતરીક્ષ શુદ્ધ થાય છે. શરીરમાંથી કફ દૂર કરવા જેમ આપણે નસ્ય ક્રિયા કરીએ છીએ, તે જ પ્રમાણે હોમાગ્નિમાંથી નીકળતા ધૂમાડાથી અંતરીક્ષ શુદ્ધ થાય છે. હોમ, યજ્ઞ આદિ પાછળ પુષ્કળ ખરચ કરવાનું અમ્મા નથી કહેતા. હોમાગ્નિમાં સોનું કે ચાંદી હોમવાની જરૂર નથી. પરંતુ, તેની પાછળ, એક બીજુ તત્વ પણ છે. જે વસ્તુ સાથે આપણું મન બંધાયેલું હોય, તે વસ્તુને હોમાગ્નિમાં અર્પિત કરવાથી, તે બતાવે છે કે આપણને તે વસ્તુ સાથે બંધન નથી. સૌથી ઉત્તમ યજ્ઞ તો ત્યારે બને છે, જ્યારે ઇશ્વર પ્રેમમાં આપણે આપણા અહમ્‌ને હોમીએ છીએ. અને તે જ યથાર્થ યજ્ઞ છે. હું અને મારાંના ભાવનો ત્યાગ કરી, સર્વત્ર એક જ સત્ય એવા ઈશ્વરના દર્શન કરવા માટે શક્તમાન બનવું જોઈએ. “આપણાથી ભિન્ન કંઈ જ નથી,”નો બોધ આપણને હંમેશા હોવો જોઈએ. અહંકારને હોમવાની સાથે આપણે પૂર્ણત્વને પ્રાપ્ત કરીએ છીએ.

 

“યજ્ઞો વિષે કહીયે, તો તે યજ્ઞોથી માત્ર યજ્ઞ કરનારને જ નહિ, પરંતુ બધા માટે ગુણકારક છે. હોમ કે યજ્ઞો ન કરી શકો તો ઔષધ ગુણવાળા છોડવાઓ, વૃક્ષો વગેરે ઉગાડવાનો પ્રયત્ન કરો. તેનાથી અંતરીક્ષ શુદ્ધ થશે.ઔષધ ગુણ ધરાવતા છોડવામાંથી પસાર થતી હવા, અનેક રોગોને થતા અટકાવે છે.

“આજે મનુષ્ય કૃત્રિમબુદ્ધિ વાળો બની ગયો છે. તેનામાં એક ઘાસનુ તણખલું ઉગાડવા જેટલી પણ ધીરજ નથી. જે વૃક્ષો છે, ઝડપથી તેને કાપી, પૈસા બનાવવાની ઉતાવળમાં છે. આજે વૃક્ષોનું ઝૂંડ કે તળાવડી દેખાતા નથી. જંગલો કાપી, નાશ કરી, તેને કૃષિભૂમિમાં પરિવર્તિત કર્યા છે. આ બધાને કારણે, પ્રકૃતિના નિયમોમાં જ પરિવર્તન આવ્યું છે. સમયસર વર્ષા નથી થતી, તડકો નથી. સમગ્ર અંતરીક્ષ મલિન થયું છે. મનુષ્ય મનુષ્યને જાણ્યા વિના જીવી રહ્યો છે. તે ફક્ત પોતાના શરીર ખાતર જ જીવે છે. આ સાથે શરીરને ચૈતન્ય પ્રદાન કરતો આત્માને તે ભૂલી ગયો છે.

“શા માટે યજ્ઞ, હોમ આદિ કરી, અનાવશ્યક પૈસાનો બગાડ કરવાનો? દેવો કે ઈશ્વરને આવા હોમ કે યજ્ઞની શું જરૂર છે? આવા પ્રશ્નો કરનારને, ચંદ્રપરથી મૂઠીભર માટી લઈ આવવા પાછળ કરોડો રૂપિયાનો ખરચ થાય છે, તે માટે કોઈ ફરીયાદ નથી? ત્યારે યજ્ઞ—યાગો દ્વારા તો સ્વયં આપણને લાભ થાય છે.

“સંધ્યા સમયે દીવા બત્તી કરવા, આજના લોકો માટે હાસ્યસ્પદ છે. પરંતુ, તેનો ધુમાડો અંતરીક્ષને શુદ્ધ કરે છે. ત્રિસંધ્યા સમયે અંતરીક્ષમાં દુષિત તરંગો હોય છે. આ કારણે જ, આ સમય નામજપ માટે અલગ રાખવામાં આવેલ છે. આ સમયે નામજપ ન કરીએ, તો તે લૌકિક વાસનાઓમાં વૃદ્ધિ કરે છે. સંધ્યા સમયે ખોરાક લેવાય નહિ. આ સમયે અંતરીક્ષમાં ઝેરી વાયુ હોય છે. આ સમયે ખોરાક લઈએ તો, રોગ અને બીમારી આવે છે. એમ કહેવામાં આવે છે કે, સંધ્યા સમયે ભગવાને હિરણ્યકશ્યપુનો સંહાર કર્યો હતો. આ સમયે અહંકારનું પ્રભુત્વ હોય છે. ઈશ્વરમાં શરણું લેવા માત્રથી જ, અહંમ્‌નો નાશ શક્ય છે. પરંતુ આજે, લોકો આ સમય ટીવી જોવામાં કાઢે છે અથવા તો ફિલ્મી ગીતો સાંભળશે.

“કેટલા ઘરોમાં આજે પૂજા માટે અલગ ઓરડાઓ છે? પહેલાંના દિવસોમાં ઘર બાંધતી વખતે, સર્વપ્રથમ પૂજાના ઓરડાને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવતું હતું. આજે દાદર નીચે, ભગવાનને સ્થાન આપવામાં આવે છે. હૃદયનિવાસી એવા ઈશ્વરને આપણા ઘરના હાર્દમાં સ્થાન આપી શકીએ એવું મન આપણે કેળવવાનું છે. તે ઈશ્વર સાથેના આપણા બંધનને દર્શાવે છે. ઈશ્વરને આમાંની કશાની જરૂર નથી.

“ઈશ્વરને આપણી પાસેથી કોઈ વસ્તુની જરૂર નથી. શું સૂર્યને મીણબત્તીના પ્રકાશની જરૂર છે? આથી વિપરીત, અંધકારમાં જીવતા એવા આપણને પ્રકાશની જરૂર છે. નદીને તૃષા સંતોષવા શું પાણી પાવું જરૂરી છે? ઈશ્વરમાં શરણું લેવાથી આપણા હૃદય શુદ્ધ થાય છે. નિષ્કલંક હૃદયમાં સદા આનંદ હોય છે. ઈશ્વરને સમર્પિત થવાથી, આપણને શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે. તેમ છતાં, આપણે એ રીતે ઈશ્વરની આરાધના કરીએ છીએ, જાણે ઈશ્વરને આપણા પાસેથી બધાની જરૂર હોય!

 

“ઈશ્વર તો સર્વશક્તિમાન, સર્વવ્યાપ્ત છે. પરંતુ તેને તો ફક્ત નિશ્કંલક હૃદય દ્વારા જ જોઈ શકાય. ગંદા માટીવાળા પાણીમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ દેખાતું નથી. પાણી ચોખ્ખું હશે, તો પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ દેખાશે.

“ઈશ્વરતત્વને ગ્રહણ કરીને જીવવાથી, આપણે અને અન્ય લોકો પવિત્ર જીવન જીવવાને શક્તમાન બનીએ છીએ. જીવનમાં ત્યારે આપણે શાંતિ અને સમાધાન અનુભવીશું. નદી જો પૂરપાટ વહે, તો તેનાથી આપણને જ લાભ થાય છે. તે નદીના પાણીથી બહારના ગંદા નાળાઓ શુદ્ધ કરી શકાય. ગંધાતા પાણીના બંધિયાર તળાવને નદી સાથે જોડવામાં આવે, તો તે પણ શુદ્ધ બની જાય. ઈશ્વર સાથે બંધન જોડવાથી, આપણા મન વિશાળ બને છે. આપણે આત્માની નજીક આવીએ છીએ અને બીજા લોકોને તેનાથી લાભ થાય છે.”