બાળકો, આજે સમાજમાં જોવામાં આવતી બેફામ સ્વાર્થતા અને અહંકાર, નાના બાળકોની નિર્દોષ રમતો અને હાસ્યભરી નાની દુનિયાને રૂંધી રહી છે. આજે આપણે કેવળ કપટી અને કૃત્રિમ સ્મિતથી જ પરિચિત છીએ. જે હકીકતમાં સ્મિત નથી કેવળ હોઠોનું તાણવાનું છે. આ સ્મિતના આધારમાં કોઈ પ્રમાણિકતા નથી.
આપણે તો નિર્દોષ હાસ્ય અને રમતથી ભરેલ બાળકની દુનિયાને પુનઃપ્રાપ્ત કરવાની છે. આપણા બધામાં એક બાળકનું હૃદય સુષુપ્ત છે. તેને જાગૃત કર્યા વિના આપણે ક્યારેય શાંતિ કે સુખ નહીં અનુભવી શકીએ.
બાળસહજ હૃદયનો અર્થ બાલિશતા એવો નથી. બાલિશતા અવિવેકી અને અપરિપક્વ વર્તનને સૂચવે છે. બાળસહજ હૃદય જુદું છે. તે કંટાળ્યા વિના સર્વકાંઈ વિશે જાણવાનો એક નવશિખાવનો મનોભાવ, જીજ્ઞાસા અને ઉત્સાહ છે. બાળસહજ હૃદયમાં ડહાપણ છે. કોઈ કહીં શકે કે, બાળકમાં કોઈ વિવેક નથી. પરંતુ, તેનામાં આટલો વિવેક તો ચોક્કસ છે કે, તે જાણે છે, તેની મા સિવાય અન્ય કોઈ પર તે નિર્ભર રહી શકે નહીં.
એક બાળક પોતાની આસપાસની દુનિયાને વિસરી, સ્વયં આનંદ માણતું, રમતમાં મસ્ત રહે છે, તેને ગુસ્સો આવે કે ઉદાસ બને, બીજી જ ક્ષણે તે બધું ભૂલી જશે. તેનું હૃદય હંમેશા હળવું અને મુક્ત હોય છે. નાની નાની વસ્તુઓમાં પણ તે આનંદ માણે છે. પરિણામે, તેનો ઉત્સાહ અક્ષય છે. તેનામાં બધી જ વસ્તુઓ માટે અતૃપ્ત જીજ્ઞાસા છે. બાળ સહજ હૃદયના આ મૂળ લક્ષણ છે. કેટલાક બાળકો અમ્માને કહેતા હોય છેઃ “મારા મિત્રની મા કેંસરથી પીડાય છે. તેના પિતાને કોઈ સારી નોકરી મળે એવું કંઈ કરો!”
આપણા બધામાં એક બાળસહજ હૃદય છે, જે બીજાના દુંઃખ દરદમાં ભાગીદાર બનવા અને તેમને સાંત્વન આપવાને તત્પર છે. બાળપણમાં આ વ્યક્ત થાય છે.
એક નાની બાલિકાની બહેનપણી મૃત્યુ પામી. આ બાલિકા તે બહેનપણીના ઘરે ગઈ. તે જ્યારે પાછી ફરી ત્યારે તેના પિતાએ તેને પૂછયું કે, “ત્યાં જઈ તે શું કર્યું?”
“મેં મારી બહેનપણીની મમ્મીને સાંત્વન આપ્યું.”
“અને તે આ કેવી રીતે કર્યું?“ બાલિકાના પિતાએ પૂછયું.
“હું તેના ખોળામાં બેસી ગઈ અને તેની સાથે હું પણ રડવા લાગી.”
બાળકોના હૃદય બીજા લોકો, પશુ-પક્ષીઓ, ફૂલ અને પતંગિયા સાથે ભાવનાત્મક રીતે સહજ જ બંધાઈ જાય છે. એક નાના જંતુની વેદના જોઈ, તેઓ ઉદાસ બની જશે. આપણે જ્યારે બાળક હતા, ત્યારે આપણામાં પણ આ ગુણ હતો. પરંતુ, જેમ જેમ મોટા થયા, આપણે તે ગુમાવ્યો, અને પછી આપણે સ્વાર્થતા અને અહંકારના મૂર્તસ્વરૂપ બની ગયા.
હજુંય આપણામાંના હરેકમાં બાળસહજ હૃદય છે. આપણે જો તેને જાગૃત કરી શકીએ, તો આપણે આનંદદાયક સમૃદ્ધ ભવિષ્ય તરફ વિકાસ કરી શકીએ.
બાળકો, આધ્યાત્મિક ગુરુજનો મસ્તક કરતાં હૃદયને વધુ મહત્વ આપે છે. બુદ્ધી પણ જરૂરી છે. અમ્મા ક્યારેય વિપરીત નહીં કહે. વાસ્તવમાં, મસ્તક અને હૃદય બે નથી. આપણી પાસે જો વિવેક યુક્ત બુદ્ધી હશે, તો આપણું મન સહજ જ વિશાળ બની જશે. વિશાળતામાંથી નિખાલસતા, સમાધાન માટેની તૈયારી, વિનમ્રતા અને પરસ્પર સહયોગનો મનોભાવ ઉદ્ભવે છે. આપણું હૃદય વિશાળતાનું પર્યાય છે.
પરંતુ, આજે આપણી બુદ્ધી અનેકવાર ક્ષુદ્ર બની જાય છે. સ્વાર્થતા અને અહંકાર આપણી વિચારણા પર શાસન કરે છે અને આ જ આપણા જીવનમાં બધા જ દુઃખોનું કારણ છે. અહંકારમાં વૃદ્ધિ થાય ત્યારે આપણા મન વધું સંકુચિત બને છે અને આપણે બાંધછોડ કરવા કે સમાધાન કરવાને ઇચ્છુક નથી હોતાં.
ભૌતિક જીવનમાં કે આધ્યાત્મિક જીવનમાં, વિશાળ અને અનુકૂલિત મન આવશ્યક છે. દા.ત.કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ઘરમાં અમુક યમ નિયમો લાગું કરેઃ તેની પત્નીએ અમુક રીતે જ જીવવું જોઈએ, અમુક રીતે જ બોલવું જોઈએ અને અમુક રીતે જ વર્તવું જોઈએ. કારણ કે, તે તેની પત્ની છે. તે જો જબરજસ્તી કરે કે, તેની પત્નીએ આ નિયમોનું પાલન કરવું જ જોઈએ, તો ઘરમાં શાંતિ હશે શું? નહિ! ધારો કે તે ઑફિસેથી ઘરે પાછો ફરે અને પત્ની કે બાળકો સાથે એક શબ્દ પણ બોલે નહીં. ઘરે પણ તે કોઈ અધિકારી જેવું વર્તન કરે, પોતાના ઓરડામાં જઈ કામના કાગળો પર નજર કરે, તો શું તેનો પરિવાર તેનું આ વર્તન માન્ય રાખશે? તે જો એમ કહીં પોતાના આ વર્તનને ન્યાય આપે કે, આ તેની રીત છે, તો શું તેના પરિવારના લોકો તેની આ શૈલી સ્વીકારી શકશે શું? નહિ! આમ ન કરતા, તે જો તેની પત્ની સાથે પ્રેમથી વાત કરે અને બાળકો સાથે થોડો સમય વિતાવે, તો ઘરના બધા કેટલા ખુશ હશે. ઘરમાં શાંતિ હશે. આપણે જ્યારે હૃદય વિશે કહીંએ છીએ, ત્યારે આ મનોભાવનો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ.
આજે સ્વાર્થતા આપણો સર્વોપરી ગુણ બની ગયો છે અને તેણે વિવેકને નેવે મૂક્યો છે. આ ખોટ આપણે જીવનમાં અનુભવિએ છીએ. કોઈ પણ સમાજમાં “આપવું અને લેવુ”ના મનોભાવ વિના શાંતિ અને વિકાસનું સુખ અનુભવવું મુશ્કેલ છે. જે રીતે કોઈ યંત્રને નિયમિત ગ્રીસ લગાવવું જરૂરી છે, જેથી તે કટાઇ ન જાય, આપણે પણ જીવન યાત્રા સરળ બનાવવા વિનમ્ર રહીં, સમાધાન સાથે રહેવાને તૈયાર રહેવું જોઈએ. એવો પણ સમય હોય છે, જ્યારે આપણે બુદ્ધીપૂર્વક કોઈ કાર્ય કરવું અનિવાર્ય હોય છે, પરંતુ આપણે વિવેકપૂર્વક આ કરવું જોઈએ. આ જ પ્રમાણે, જ્યારે એવા કોઈ સંજોગો ઊભા થાય જે હૃદયને માગી લે, ત્યારે, હૃદયને તેને યોગ્ય મહત્વ આપવું જોઈએ.
આપણે જ્યારે હૃદયને તેને યોગ્ય મહત્વ આપીએ છીએ, ત્યારે આપણી અંદર વિનમ્રતા અને સહયોગનો મનોભાવ વિકસે છે. શાંતિ અને સંતૃપ્તિ ખીલી ઊઠે છે. આધ્યાત્મિકતાનું એક લક્ષ્ય મનની વિશાળતા પણ છે. કારણ કે, વિશાળ મનવાળી વ્યક્તિ જ ઈોશ્વર સાક્ષાત્કાર કરી શકે. આત્મા તર્ક અને બુદ્ધીની પકડની પહોંચ બહાર છે. આ એક સ્વલક્ષી અનુભવ છે. આપણે જો આત્માનું માધુર્ય માણવા ચાહતા હોઈએ, તો આપણે બુદ્ધી કરતાં હૃદયના ગુણ કેળવવા જ રહ્યાં.
આપણા જીવનમાં અનેક પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવાનું થાય છે. અમુક પરિસ્થિતિઓમાં કાર્ય કરવાનો આપણો ક્રમ નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા આપણને હોય છે. કેવી રીતે કાર્ય કરવું, તેની પસંદગી કરવાની સ્વતંત્રતા આપણને હોય ત્યારે સર્વકાંઈ ઈશ્વર ઇચ્છા અનુસાર બને છે, એમ કહીં નિષ્ક્રિય બેઠા રહેવું ન જોઈએ. આવી પરિસ્થિતિઓમાં આપણા વિવેકનો ઉપયોગ કરી, ઉચિત કાર્ય કરવું જોઈએ.
દા.ત. પરીક્ષામાં જો નપાસ થઈએ, ત્યારે એમ કહીં ભણવાનું છોડી દેવું કે, “એ તો ઈશ્વર ઇચ્છા છે,” ખોટું હશે. આપણે ફરીથી બધું સરસથી ભણી, પહેલાં કરતાં વધું સરસથી પરીક્ષા લખી, સારા માર્કસ સાથે પાસ થવું જોઈએ. પરંતુ એવા પણ સંજોગો હોય છે, જ્યાં કાર્ય કરવાની પસંદગી આપણા હાથમાં નથી. આવા સંજોગોમાં કે જ્યાં આપણી કોઈ પસંદગી નથી, અહીં આપણે તેને ઈશ્વર ઇચ્છા માની, સ્વીકારી લેવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
દા.ત.આપણે ચાહીએ કે આપણી ઊંચાઈ છ ફૂટની હો, પરંતુ આનુવાંશિક પ્રમાણે આપણી ઊંચાઈ કેવળ પાંચ ફૂટ જ હોય શકે. માટે, અહીં કઠોર પરિશ્રમ કરીએ તો પણ આપણી ઊંચાઈમાં એક ઈંચ પણ નહિ ઉમેરી શકીએ. ભલે આપણે ઊંધા માથે ઊભા રહીએ અથવા હાથપગ તાણીએ કે પછી દવા ખાઈએ તો પણ આપણે ચાહીએ તેટલી ઊંચાઈ આપણી નહી બને.
આ પ્રકારના બિનજરૂરી કાર્યો, આપણી શક્તિ અને સમયનો વ્યય જ કરશે અને જીવનમાં વધુ ગુંચવણો ઊભી કરશે.
કેટલાક કર્મ પ્રાર્થના દ્વારા દૂર કરી શકાય, કેટલાક પશ્ચાતાપ અને પ્રાયશ્ચિત દ્વારા દૂર થાય છે. પણ કેટલાક કર્મ, પ્રાયશ્ચિત અને પશ્ચાતાપ પછી પણ પાછા આવે છે.
આ જ પ્રમાણે કોઈ બીમારી દવાથી દૂર થાય છે. કેટલિક બીમારીમાં ઑપરેશનની જરૂર પડે છે. કેટલિક તો ઑપરેશન કર્યા પછી પણ ફરી ફરી આવે છે. ત્રીજા સ્ટેજના કેંસર જેવી બીમારી ફરી થાય છે. આવી પરિસ્થિતિમાં આપણે શું કરી શકીએ? આપણે તો ફક્ત તેને સ્વીકારી શકીએ. તેમછતાં, સ્વયંને પરમાત્માને અર્પિત કરી, આપણે પ્રયત્ન કરી શકીએ.
અન્ય કોઈ નિર્ણયની જેમ, ખુશ રહેવું એ પણ એક નિર્ણય છે. આપણે હસીએ કે રડીએ, સમય તો પસાર થવાનો જ છે. આગલા શ્વાસ પણ આપણા હાથમાં નથી. જીવન એક પરપોટા જેવું છે, કોઈ પણ સમયે ફૂટી શકે. આપણે પ્રત્યેક ક્ષણ વિવેક સાથે જીવવી જોઈએ. ત્યારે જ આપણે સાચા અર્થમાં જીવીએ છીએ.
આ સમજી આપણે શું કરી શકીએ, તે પર ચિંતન કરવું જોઈએ. શું આપણે સારાં મનુષ્ય બનવા પ્રયત્ન ન કરવો જોઈએ? સારા કર્મ કરવા આપણાથી થવું જોઈએ. આ એક જ નિત્ય બાબત છે, જે આપણને અંદર અને બહાર મૃત્યુમાંથી અમરત્વ તરફ લઈ જાય છે.
આ સાથે પશ્ચિમ દેશોમાં રહેતા ઘણા અમ્માના ભક્તો જીવિત જ્યારે વીલ તૈયાર કરે છે, ત્યારે તેમાં લખે છે, “મને જો કંઈ થાય, તો મારા શરીરના અવયવો કોઈને દાન કરવામાં આવે.”
અહી એક ઘટના મને યાદ આવે છે. એક મા, જેણે પોતાના પુત્રનું મૃત્યુ થતાં, તેના નેત્રો દાન કર્યા હતા. તેણે મને કહ્યું, “અમ્મા, હું જ્યારે ઉદાસ હોઉં છું, ત્યારે હું તે બાળકની આંખોમાં જોઉં છું કે જેને મારા પુત્રની આંખો મળી છે. આ સમયે હું સ્વયંને કહું છું, “આ મારા પુત્રની આંખો છે… આ મારા પુત્રની આંખો છે,” અને હું જ્યારે તે આંખોમાં જોઉ છું, ઘણી રાહત અનુભવું છું.”
આપણે ત્યાં હાથોનું પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવે છે. તે છોકરો જેને હાથ મળ્યા હતા અને જેના હાથ આ છોકરાને પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવ્યા હતા, તે છોકરાની મા મને મળવા આવી હતી. તે મહિલા મને વારંવાર કહેતી, “આ મારા પુત્રના હાથ છે… આ મારાં પુત્રના હાથ છે.” તે પણ રાહત અનુભવતી હતી.
આપણું મૃત્યુ થાય પછી આપણું આ શરીર મુઠીભર રાખ બની જાય છે, અથવા સડે છે અને તે કીડા ને ઈયળનો ખોરાક બની જાય છે. તે સ્વયં ઈયળ બની જાય છે. આ પ્રમાણે તેનો અંત લાવવા કરતા, આપણા અવયવો જો કોઈને દાન કરીએ તો મૃત્યુ પછી પણ આ શરીર જીવિત રહી શકે. અને ત્યારે આપણા જીવનનું મહત્વ જીવતા હોવા કરતાં પણ ક્યાંય વધારે હશે. આપણા મૃત્યુ પછી આપણું આ શરીર અન્ય લોકો થકી જીવિત રહે છે. દાનકર્તા પોતાના આ સદ્કર્મનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
કરોના મહામારીની શરૂઆત થઈ ત્યારથી અમ્મા સતત માતા પિતાના વિલાપ સાંભળતા આવ્યા છે. તેમના બાળકો મોબાઈલ ફોનમાં ચોંટીને રહે છે અને તેઓ ડ્રગસના આદી બની ગયા છે. તેઓ ઊંઘી નથી શકતા અને ભણવામાં તેમને કોઈ રસ નથી. તેઓ પોતાના ઓરડાના બારણા બંધ કરી અંદર બેઠા રહે છે. નિરાશ માતાપિતા મને પૂછે છે, “અમ્મા, અમારે શું કરવું?”
બાળકો તે ફૂલ છે, જેને પોતાની સુવાસ સમસ્ત વિશ્ચમાં પ્રસારવાની છે. પરંતુ આજે આ ફૂલ જે હજું કળી છે, ચીમળાઈને ખરી રહ્યાં છે. હું મારા વહાલા બાળકોને યાચના કરું છું, તમારા પગ પકડીને વિનંતી કરું છું કે, કૃપયા ડ્રગસ લેશો નહીં. સરકારને મારું કહેવું છે કે, ડ્રગસના વ્યસનનો ભય હોવો જોઈએ, જે યુદ્ધ કરતાં પણ ક્યાંય ભયાનક છે.
આપણે હંમેશા આ વિશ્વનું કૃતજ્ઞ રહેવું જોઈએ, જેણે આપણને મોટા કર્યા અને આપણું પોષણ કરી, આજે જે આપણે છીએ, તે આપણને બનાવ્યા. આ વિશ્વ પ્રતિ અને તેમાં જીવિત બધા જ જીવો પ્રતિ આપણી એક જવાબદારી છે. આ ધરતી આપણી માતા છે. પ્રકૃતિ આપણી માતા છે. આપણી મા પ્રત્યેનું આપણું કર્તવ્ય આપણે ક્યારેય ભૂલવું ન જોઈએ.
આપણા ભાઈઓ અને બહેનોના દર્દભર્યા પોકારો આપણે સાંભળવા જોઈએ. તેમનું કષ્ટ દૂર કરવા, તેમને રાહત આપવા આપણાથી બને તે કરી છૂટવું જોઈએ. આ માટે ખૂબ ધન સંપત્તિ કે સમાજમાં ઉચ્ચ સ્થાન માન જરૂરી નથી. પ્રેમભર્યા બે શબ્દ, કરુણાભરી એક નજર, એક મૃદુ સ્મિત, સહાય કરવા એક નાનું કાર્ય જ સહી, આપણાથી શક્ય એ રીતે તેમનું માર્ગદર્શન કરવું, પર્યાપ્ત હશે.
આ કૃત્યો તેમના અને આપણા, બંનેના જીવન પ્રકાશિત કરે છે. આ જીવનનું મૂલ્યાંકન આપણે શું મેળવ્યું એથી નહીં પણ આપણે શું આપી શક્યા, આથી નક્કી થાય છે. આપણે જો એક ક્ષણ માટે પણ એક જીવને આનંદ આપી શકયા, તો તેટલી હદ સુધી આપણું આ જીવન પૂર્ણ થયું.
મારા વહાલા બાળકો,આપણે બધા હૃદયથી પ્રાર્થના કરીએ કે, આપણા પ્રત્યેક કાર્ય આપણે જાગરૂકતા સાથે કરી શકીએ.
પ્રેમસ્વરુપ, આત્મસ્વરુપ આપ સહુંને અમ્મા પ્રણામ કરે છે.
માનનયિ કેંદ્ર મંત્રી શ્રી અમિત શાહ અને અન્ય માનનીય મહેમાનોને નમસ્કાર. ભારતના પૂર્વ પ્રધાન મંત્રી શ્રી અટલ બિહારી વાજપાયીએ ૨૫ વર્ષ પહેલાં આ હૉસ્પિટલનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. બહું જ હર્ષ થાય છે કે, આજના આ હૉસ્પિટલના રજતોત્સવ સમારોહમાં ભારતના ગૃહમંત્રી શ્રી અમિત શાહ આપણી સાથે છે. હું હૃદયપૂર્વક તેમનું અભિવાદન કરું છું.
આ બધા વર્ષો ડૉક્ટર બાળકો, નર્સ બાળકો અને અન્ય બાળકોએ પૂર્ણ નિષ્ઠા અને પૂર્ણ સમર્પણના ભાવ સાથે અહીં સેવા આપી છે. તેમના પ્રતિ મારો આભાર પ્રકટ કરવા શબ્દો પર્યાપ્ત નથી. હું હૃદયથી તેમને નમન કરું છું.
સ્વાસ્થ્ય, એ માનવતાની પ્રાથમિક આવશ્યકતા છે. રોગ અત્યંત દુઃખદાયક અવસ્થા છે. અત્યંત ધીરજ અને પ્રેમ પૂર્વક રોગીઓની સંભાળ લેવી જોઈએ. તેમના માટે હૉસ્પિટલ અભય,સાંત્વન અને આશાનું સ્થાન છે.
એક રોગી માટે ડૉક્ટર મનુષ્ય રૂપમાં ભગવાન છે અને નર્સો અને અન્ય અર્ધ-તબીબી જેઓ હૉસ્પિટલમાં સેવા આપે છે, તેઓ પણ ભગવાનને તુલ્ય છે. વેદના સહન કરી રહેલ કોઈ વ્યક્તિને સાંત્વન આપવું, એ પણ આશીર્વાદ છે.
આ જ કારણસર અમ્મા કહેતા હોય છે કે, હૉસ્પિટલમાં સેવા આપતા ડૉક્ટરો, નર્સ બાળકો અને અન્ય બાળકોએ હૃદયથી સ્મિત કરવું જોઈએ.
અમ્મા જાણે છે કે, ડૉક્ટરો, નર્સો અને અન્ય બાળકો જેઓ રોગીઓની સંભાળ લે છે, તેમને પોતાની પારિવરિક જવાબદારીઓ પણ હોય છે. તેમ છતાં, પ્રત્યેક રોગીની સારવાર કરતી વખતે જાણે તમે તમારા પોતાના બાળકની સારવાર કરી રહ્યાં છો, એવો મનોભાવ રાખવો સારું હશે. અમ્મા જાણે છે કે, તમો આમ કરો છો. અમ્મા તો ફક્ત પુનરાવર્તન જ કરી રહ્યાં છે.
જીવનનું સહુંથી મહાન નુકસાન, સેવાના અવસરો હાથમાંથી જવા દેવામાં છે. જે રીતે ચાતક પક્ષી વર્ષાના બિંદુ માટે તૃષાતુર હોય છે, આ વિશ્વ પણ નિઃસ્વાર્થ, કાળજીભર્યા સેવાના કાર્યો માટે તૃષાતુર છે. આ વિશ્વ સહૃદયી લોકો માટે તરસી રહ્યું છે. ફૂલની સુગંધ, પવન જે દિશામાં વાય, તે દિશામાં પ્રસરે છે. પરંતુ પ્રેમ અને સેવાની સુવાસ તો સમાનરૂપે સર્વત્ર પ્રસરે છે.
અમ્મા છેલ્લા ૫૦-૬૦ વર્ષોથી માનવતાની પીડા સાંભળી રહ્યાં છે. અમ્માએ જ્યારે હૃદયની ખોડ સાથે જન્મેલ બાળકોને જોયા, ત્યારે આ હૉસ્પિટલ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે સમયે ભારતમાં જ તૈયાર કરવામાં આવેલ હૃદયના વાલ હતા નહિ. પરદેશથી વાલ મંગાવવા પડતા હતા.
ઑપરેશનનો ખરચ પહોંચી વળવું અશક્ય હોવાથી જેઓ ૮૦ વર્ષ જીવી શક્યા હોત, તેઓ ૪૦ની ઉંમરે મૃત્યુ પામતા હતા. માટે હું આ પ્રકારની રીસર્ચ – હૉસ્પિટલ શરૂ કરવા અને રીસર્ચ માટે ઝંખતી હતી. આ પ્રમાણે આ હૉસ્પિટલે આકાર લીધો હતો.
કરોના સમયે એક વૃદ્ધ દંપતિ હતા, જેમના માટે તેમને મળતા પેંશનથી પોતાની દવાનો ખરચ પહોંચી વળવો મુશ્કેલ હતું. તેમની દવા અને સારવારનો ખરચ પ્રતિ માસ રૂા.૧૦,૦૦૦/- હતો. બંને હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને ડાયાબિટીસથી પીડિત છે. જાગૃકતાના અભાવના કારણે તેઓ બ્લડ પ્રેશરની દવા ક્યારેક જ લેતા હતા. આજે જો તેઓ ગોળી લે તો પછી બીજે દિવસે તેઓ ગોળી લેતા નહીં. આ કારણસર બંનેને સ્ટ્રોક આવ્યો અને આજે તેઓ લકવાથી પીડાય છે. બીજા મૃત્યુ પામ્યા છે.
આજે આપણે આપણી ઇચ્છાઓ પાછળ દોટ મુકીએ છીએ અને નહિ કે આપણી આવશ્યકતાઓ પાછળ. આપણે રૂા.૧૦,૦૦૦ની ઘડીયાળ લઈએ કે રૂા.૧ લાખની કિંમતની ઘડીયાળ લઈએ, સમય તો બંને એક જ બતાવે છે. માટે આપણને જે આવશ્યક હોય, તે જ આપણે લેવું જોઈએ અને બચત કરેલી રકમથી કોઈ જરૂરતમંદની સહાય કરવી જોઈએ.
આ પ્રકારનું મન જો આપણે કેળવી શકીએ, તો તે ઘણું સારું અને સહાયક હશે. હું કોઈ પર દબાણ નથી કરતી. હું ફક્ત કહું છું. આપણે જો સંયમથી જીવીએ તો સમાજમાં સંવાદિતા લાવી શકીએ.
લોકો પૂછી શકે, “અમ્માએ શા માટે હૉસ્પિટલ શરૂ કરવાની?”
અમ્મા હંમેશા કહેતા આવ્યા છે કે, સનાતન ધર્મમાં સૃષ્ટી અને સૃષ્ટા બે નથી. સૂરજને મીણબત્તીના પ્રકાશની જરૂર નથી. ઈશ્વરને આપણી પાસેથી કશાની જરૂર નથી. કુંડળ અને હાર – બંનેમાં સોનું રહેલું છે; આ જ પ્રમાણે સોનામાં કુંડળ અને હાર રહેલા છે.
સનાતન ધર્મ કહે છે, ઈશાવાસ્યમિદં સર્વ – આ બધામાં ઈશ્વર વ્યાપ્ત છે. ઈોશ્વર સિવાય કંઈ જ નથી. વિમાનના ઈંજીનમાં ખરાબી હોય અથવા તેનો એક નાનો સ્ક્રુ પણ યથા સ્થાન પર ન હોય તો વિમાન ઉડાણ કરી શકે નહિ. સનાતન ધર્મમાં કંઈજ તુચ્છ કે બિન મહત્વનું નથી. સનાતન ધર્મ આપણને બધામાં ઈશ્વરના દર્શન કરી, બધાને પ્રેમ અને સેવા કરવાને કહે છે.
એ તો આપણા ઋષિઓ, આપણા પ્રાચીન દ્રષ્ટાઓ હતા, જેમણે આયુર્વેદની બધી દવાઓની શોધ કરી હતી. લક્ષ્મણ જ્યારે યુદ્ધભૂમિમાં બેભાન થઈ પડી ગયા, ત્યારે રામ તેમની નજીક હોવા છતાં તેમણે હનુમાનને ઔષધ લેવા મોકલ્યા હતા. આ બતાવે છે કે, ઔષધ જરૂરી છે.
કહેવાય છે કે, શ્રીકૃષ્ણ આયુર્વેદના પિતા એવા શ્રી ધનવંતરી મુર્તિ તરીકે અવતરિત થયા હતા.
જે રીતે ક્ષુધા સંતોષવા આહાર આવશ્યક છે, રોગ નિવારણ માટે મંત્ર અને ઔષધ, બંને જરૂરી છે. ૐ
દૂરવર્તી સ્થળોમાં કામ કરવા ડૉક્ટરો અને શિક્ષકો મળવા મુશ્કેલ છે. પચીસ વર્ષ પહેલાં માનંદવાડીમાં અમે એક ધર્માદ હૉસ્પિટલની સ્થાપના કરી હતી. બહું મુશ્કેલી પછી કેમ પણ કરી, દેવદૂતો સમાન ત્યાં કામ કરવા માટે અમને બે ડૉક્ટરો મળ્યા. સેવાનો ઉત્સાહ અને તે માટેના ઊંડા પ્રેમ સાથે તેઓ માનંદવાડી આવ્યા હતા. પણ કોઈ બીમાર કે રોગી હૉસ્પિટલ આવવાને ઇચ્છતું ન હતું. આ ડૉક્ટરોને બહાર આદીવાસીઓની ઝૂપડપટ્ટીમાં ખોરાક અને અન્ય વસ્તુઓ સાથે જવું પડતું. તેઓ ઘરે ઘરે રોગીઓને તપાસવા અને તેમની સેવા આપવા જતા હતાં.
આ પ્રમાણે, જુદા જુદા સમુદાયના લોકો સાથે તેમણે સારા સંબંધ સ્થાપિત કર્યા અને આજે પ્રતિદિન ત્રણ સો રોગીઓ હૉસ્પિટલ આવે છે. પરંતુ આજે પણ ડૉક્ટરોએ આદિવાસી લોકોને ફોસલાવી પટાવી પોતાના સ્વાસ્થ્યની રક્ષા ખાતર હૉસ્પિટલની મુલાકાત લેવાને કહેવું પડે છે. બધા લોકોને યોગ્ય સ્વાસ્થ્ય સંભાળ અને ઔષધ મળી રહે, આ માટે તેઓ હજુય ઘરે ઘરે જાય છે, મને લાગે છે કે, જ્યાં ડૉક્ટરો નથી, ત્યાં આપણે વાહનોમાં મોબાઈલ ક્લિનીક સેવા પહોંચાડી શકીએ અને દૂરવર્તી પ્રદેશોમાં અવાર નવાર હેલ્થ કેમ્પનું આયોજન કરવું જોઈએ. દૂરવર્તી નિદાન માટે ટેલે મેડિસિન સેવા આપી શકાય અને ટેલેકમ્યુનિકેશન ટેકનોલોજી દ્વારા રોગીઓની સારવાર કરી શકાય. દૂરવર્તી રોગીઓની દેખરેખ તેમના મનને રાહત આપે છે.
અન્ય એક બાબત જે પ્રતિ આપણે ત્વરિત ધ્યાન આપવું જોઈએ, તે છે કોવિડ મહામારી પછી બાળકોનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય. બાળકો પહેલાં જે હતા, એથી ઘણા જાુદા છે. ૪૦% બાળકોનો દેખાવ જ સાવ જુદો છે. તેમની વર્તણૂંક બદલાઈ ગઈ છે અને તેમનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય પણ.
ગ્રામ્ય પ્રદેશમાં અજ્ઞાનવશ તેઓ આ પ્રકારની વર્તણૂકને “વડગાડ” કહેશે અથવા કોઈ મેલી વિદ્યાનો પ્રભાવ કહેશે. તેઓ જે સહન કરી રહ્યાં છે, આ ડીપ્રેશનની શરૂઆત છે અને ચિંતા અને વ્યાધિ છે જે સ્માર્ટ ફોનના વધારે પડતા ઉપયોગથી ઉદ્ભવે છે. તેમને વિદ્યાભ્યાસમાં કોઈ રસ નથી. મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓ ડ્રગ્સના આદિ બની ગયા છે. જો શરૂઆતમાં જ આપણે આ સમસ્યાને પકડી, તેનું નિવારણ કરી, સમયસરની સલાહ-પરામર્શ આપીએ તો આને માનસિક સમસ્યામાં વિકસતા અટકાવી શકીએ. અન્યથા તેઓ જીવનભર માટે મનોરોગી બની જશે.
એક ઉપાય.. મનોવિજ્ઞાનીઓ અને ચિકિત્સકો જેઓ હૃદયથી સેવા કરવા માગે છે, તેઓ સ્કૂલો અને કૉલેજો સાથે સંપર્ક કરી, આ પ્રકારના વિદ્યાર્થીઓને દર અઠવાડિયે બે ત્રણ કલાક મફત કાઉન્સકિંગ આપી શકે. પંદર વર્ષ પહેલાં અમુક દેશોમાં અમ્માએ ભક્તોને તેમના શહેરના અંતરતમ્ભાગમાં આવેલી સ્કૂલોના વિદ્યાર્થીઓને આ પ્રકારની સેવાઓ આપવાને કહ્યું હતું. આ બાળકોમાં આવેલ પરિવર્તનના અનુભવ પર આધારિત અમ્મા આ સૂચન આપે છે.
દસ વર્ષ પહેલાં અમે ૧૦૮ ગામડાઓ દત્તક લીધા હતા. આ અમે ગામડાઓમાંથી ગરીબી દૂર કરવા અને સ્થાયી વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા કર્યું હતું. આજે અમે ૫૦૦ ગામોમાં કામ કરીએ છીએ. તેમની સામાજીક વ્યવસ્થા અને તેમનો દ્રષ્ટિકોણ સમજવા, તેમજ સામાજીક લાભદાયક ઉકેલ લાવવા અમે દરેક ગામમાંથી ઓછામાં ઓછા બે માણસને કામ પર રાખ્યા છે.
આજે ત્રણસોથી પણ વધુ ગ્રામીણ કામદારો ગામડાઓમાં કામ કરે છે. તેઓ આ પરિવર્તન લાવવા અમારા સ્વયંસેવકો સાથે કામ કરે છે. અન્યથા અમારા સ્વયંસેવકો જ્યારે અમારી સંસ્થાઓમાંથી આ પ્રદેશોમાં જાય ત્યારે ભલેને આ લોકો ગમે તેટલા કરૂણાશીલ કે પ્રેમાળ હો, ગામના લોકો અમને જાણે અમે કોઈ બીજા ગ્રહમાંથી આવ્યા હોય, એ રીતે જુએ છે!
અમે જ્યારે ગામડાઓમાં સામુહિક મીટીંગો રાખી હતી, ત્યારે પુરુષો અને મહિલાઓ, બંને આ મીટીંગમાં હાજર રહ્યાં હતાં પણ કેવળ પુરુષો જ બોલતા હતા. ત્યાંની પંચાયતની પ્રમુખ મહિલા હોવા છતાં આ હતી પરિસ્થિતિ. મહિલાઓ ચૂપ રહેતી. અમને જ્યારે લાગ્યું કે, કોઈ સામાજીક કાર્ય માટે અમને મહિલાઓનો અભિપ્રાય નહિ મળે, તો મહિલાઓ સાથે અલગ મીટીંગ રાખવાનું શરૂ કર્યું. અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે અમે જોયું કે, મહિલાઓ સ્વયંને વિસ્તારથી સ્પષ્ટ વ્યક્ત કરતી હતી. આ બતાવતું હતું કે, સામાજીક બંધારણના કારણે પુરુષોની સામે બોલવાને તેઓ સ્વતંત્રતા અનુભવતી ન હતી.
પહેલીવાર જ્યારે આપણે કોઈ નવા ગામમાં જઈએ ત્યારે સર્વપ્રથમ જે સામાજીક નિયમો અને રીત રિવાજો તેઓ અનુસરે છે, તે આપણે સમજવા જોઈએ. આ સમજ પર આધારીત તેમની સાથેની આપણી કાર્યશૈલી હોવી જોઈએ. ત્યારે જ આપણે તેમને તેમના જીવન અને તેમના પરિવારનું ભવિષ્ય સુધારવા માટે, તેમને ટેકનોલોજી, વિદ્યાભ્યાસ અને સ્કીલ ટ્રેઈનિંગનો લાભ લેવા પ્રોત્સાહિત કરી શકીએ.
માનનીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેંન્દ્ર મોદીએ અનેક મહત્વની યોજનાઓ લાગું કરી છે. જેમ કે જનધન યોજના. આ એક ક્રાંતિકારી આર્થિક યોજના છે. જે અનુસાર રકમ સીધી સમાજના ગરીબ તેમજ ઓછી આવકવાળા વર્ગના લોકોના ખાતામાં જાય છે. આ ઉપરાંત સ્કીલ ઈંડીયા મિશન, આયુષ્યમાન ભારત હેલ્થ ઈન્શ્યોરેન્સ સ્કીમ… આ યાદી અંત રહિત છે. લોકોમાં આ યોજનાઓનો લાભ લેવા માટે આવશ્યક જાગરૂકતા હોવી, એ પણ મહત્વનું છે. ડાયાબિટીસથી પીડિત રોગીને ફક્ત દવા ખાવી માત્ર પર્યાપ્ત નથી, આ સાથે નિયમિત સંતુલિત આહાર લેવો પણ જરૂરી છે. આ જ પ્રમાણે જે લાભ લોકોને મળી રહ્યો છે, તેનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ તેઓ કરી રહ્યાં છે કે કેમ, તે પ્રત્યે પણ સજાગ રહેવું જરૂરી છે.
સમગ્રતાલક્ષી દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા ઉમદા નેતાની આજે તાતી જરૂર છે. જે યુદ્ધની ભાષા બોલે, આપણને તેની જરૂર નથી. પરંતુ એવા નેતાની જરૂર છે, જે શાંતિનો સંદેશ પ્રસારે છે. સમસ્ત વિશ્વ તેમના તરફ સહાય માટે જુએ છે. વિશ્વને આજે જુદાઈ કે વિભાજનની નહિ, પણ જોડાણ અને એકીકરણની જરૂર છે.
મન, કાતર જેવું છે અને હૃદય સોય જેવું. પહેરી શકાય એવો કોઈ પોષાક બનાવવા આપણને કાતરથી કાપવું અને વિભાજીત કરવું પડે અને સોયથી ભેગા સીવવાનું હોય છે. મનનું પોતાનું સ્થાન છે, ત્યાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને હૃદયને તેના સ્થાન પર ઉપયોગ કરવો જોઈએ. હૃદય પેરાચુટ જેવું છે. તે જો ખુલુ થાય નહિ, તો આપણે સ્વયંને જોખમમાં મુકી શકીએ. આપણા બધાના હૃદય વિશાળ હો, જેથી આપણે લોકોને ભેગા લાવી શકીએ અને બધા જ ભેદભાવને દૂર કરી શકીએ.
ઈંડિયા, ભારત આધ્યાત્મિકતાની ભૂમિ છે. આપણા પ્રાચીન ઋષિઓના તપ અને ત્યાગના સ્પંદનો આજે પણ અંતરીક્ષમાં વ્યાપ્ત છે. ઋષિઓની આ સમજ કે, “સર્જનની પ્રત્યેક વસ્તુમાં, ચર કે અચરમાં વ્યાપ્ત આત્મા, ચેતના એક જ છે અને હું જ તે પરમ સત્ય છું.” આનો સાક્ષાત્કાર કરી, તેમની પ્રાર્થના આ પ્રમાણે હતીઃ
બધા જ જીવો સુખી રહે અને કોઈ દુઃખ ન રહે, બધા જ સર્વકાંઈમાં જે સારું છે, તે જ જુએ.
આજે જ્યારે આપણે સાયન્સ, ટેકનોલોજી અને ઈંટરનેટ સાથે જોડાવા ઉતાવળ કરીએ છીએ, ત્યારે એવા કેટલાક ક્ષેત્રો છે, જેનાથી આપણે પૂર્ણરૂપે વિખૂટા પડી ગયા છીએ. આપણે આપણા સ્વ આત્માથી વિખૂટા પડી ગયા છીએ. આપણે આપણા પર્યાવરણથી અને પ્રકૃતિથી વિખૂટા પડી ગયા છીએ.
આપણે પ્રેમ અને જીવનથી વિખૂટા પડી ગયા છીએ, એ સમજ્યા વિના કે, તે બે નથી પણ એક જ છે. અને આને આપણને ઈશ્વરથી વિખૂટા પાડી દીધા છે. સહુંથી મહત્વની વાત તો એ કે, આપણે આધ્યાત્મિક મૂલ્યોથી વિખુટા પડી ગયા છીએ, કે જે આપણા જીવનના બધા જ વિચ્છેદોનો ઈલાજ કરી શકે.
આજીવિકા માટે એક વિદ્યાભ્યાસ છે અને જીવન માટે એક વિદ્યાભ્યાસ છે. ભૌતિક દ્રષ્ટિએ અને શૈક્ષણિક દ્રષ્ટિએ સફળ રહેવા આજીવિકા માટેનો વિદ્યાભ્યાસ આવશ્યક છે. ૩૫ વર્ષ પહેલાં પ્રથમ અમૃત વિદ્યાલયમના ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં અમ્માએ વિદ્યાભ્યાસના આ બે પ્રકાર વિશે કહ્યું હતું.
આ સિદ્ધાંતના આધાર પર સમસ્ત અમૃતા શૈક્ષણિક તંત્રની સ્થાપના થઈ છે. જીવન માટેનો વિદ્યાભ્યાસ મનને એર-કંડિશન કરે છે, ત્યારે આજીવિકા માટેનો વિદ્યાભ્યાસ બહારી એર-કંડિશન કરે છે. બહારી એર-કંડિશન સીમિત સુખ આરામ લાવે છે. ઘણા લોકો એર-કંડિશન ઓરડાઓમાં આત્મ-હત્યા કરે છે અથવા ઊંઘની ગોળી વિના તેમને ઊંઘ નથી આવતી. શાંતિ મન પર નિર્ભર કરે છે. જીવન માટેનો વિદ્યાભ્યાસ તે સિદ્ધાંતોને શીખવે છે, જેથી મન શાંત અને એર-કંડિશન બને છે.
મનુષ્ય પક્ષીની જેમ ઉડવાને અને માછલીની જેમ તરવાને શીખી ગયો છે. પણ તે મનુષ્યની જેમ ચાલવાને અને જીવવાને ભૂલી ગયો છે. સૃષ્ટા અને સૃષ્ટિ બે નથી પણ એક જ છે. જેમ કે, સોનાના દાગીનામાં સોનુ અંતર્નિહિત છે અને સોનામાં સોનાનો દાગીનો અંતર્નિહિત છે. બધામાં ભગવાનના દર્શન કરો અને બધાને તે રીતે પ્રેમ કરો અને બધાની તે રીતે સેવા કરો.
સૂરજને પોતાનો માર્ગ પ્રકાશિત કરવા મીણબત્તીની જરૂર નથી. આ જ પ્રમાણે, ઈશ્વરને આપણી પાસેથી કશાની જરૂર નથી. આ પ્રકારનો મનોભાવ આપણે કેળવવો જોઈએ. આ જ્યારે આપણે સમજશું, અને સમસ્ત સર્જનને પ્રેમ કરી, સેવા કરવાનું શરૂ કરીશું, ત્યારે આપણે ઈશ્વરકૃપાને પાત્ર બનીશું.
આપણે સંભાળીને ડ્રાઈવ કરતા હશું. પણ બીજું કોઈ લાપરવાહીથી ડ્રાઈવ કરી, આપણી સાથે અથડાય શકે. માટે જ, પ્રત્યેક પરિસ્થિતિમાં ઈશ્વરકૃપા બહું જરૂરી છે. આ કૃપા પ્રાપ્ત કરવા આપણા તરફથી સકારાત્મક કર્મ આવશ્યક છે.
આપણા આ વિશ્વના આધારમાં એક તાલ છે. આ વિશ્વ અને તેમાં જીવતી એક એક વસ્તુનો પરસ્પર એક અતૂટ નાતો છે. આ બ્રહ્માંડ એક વિશાળ, પરસ્પર જોડાયેલું નેટવર્ક છે. એવી એક જાળની કલ્પના કરો જેના ચારે ખૂણા ચાર માણસોએ પકડીને રાખ્યા છે. જો તેનો એક ખૂણો પણ સ્હેજે હલાવવામાં આવે, તો તેના સ્પંદનો સમસ્ત જાળમાં અનુભવાય છે.
આ જ પ્રમાણે, ભલે આપણે જાણતા હોઈએ કે નહિ, આપણા બધા જ કર્મ સમસ્ત સૃષ્ટિમાં પડઘાં પાડે છે. ભલે પછી તે એક વ્યક્તિ દ્વારા કે સમૂહ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હોય. માટે એમ વિચારશો નહિ કે, તેઓ બદલાય પછી હું બદલીશ. આમ ન વિચારતા, આ પ્રમાણે વિચારશોઃ તેઓ ન બદલે તો પણ આપણે જો બદલીએ, તો આપણે બીજામાં પરિવર્તન લાવી શકીએ.
પ્રાચીન કાળથી, “આ વિશ્વ એક પરિવાર છે” આ ભારતની માટીનો મંત્ર છે. આજે પણ છે, અને ભવિષ્યમાં પણ રહેશે. જી૨૦ રાજ્યોનું અધ્યક્ષપદ આ સત્યને જગત સામે રાખવાનો એક અપૂર્વ અવસર છે.
માનનીય પ્રધાન મંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી અને તેમના નેતૃત્વની સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલ આ પહેલ સમસ્ત વિશ્વના દ્રષ્ટિકોણમાં પરિવર્તન લાવવાને પ્રેરિત કરે.
અહીં ચાલો આપણે પરિવર્તનનો એક નવો દીપક પ્રગટાવીએ. આ જ્યોતમાંથી અસંખ્ય દીપ પ્રજ્વલિત થાય અને તેમને વિશ્વભરમાં લઈ જવામાં આવે. આ મહાન યજ્ઞના શંખનાદના પડઘા સમસ્ત વિશ્વમાં સંભળાય. આ બંધ મનુષ્ય હૃદયના દ્વાર ખુલા કરે! સર્વત્ર પ્રકાશ લાવે! તમે તે પ્રકાશ બનો! કૃપા મારા બાળકોને અનુગ્રહિત કરે!
