ભક્તજનોને રાહ જોતા જોઈ, અમ્મા ધ્યાન મંદિરમાંથી બહાર આવ્યા ભક્તોએ અમ્માને દંડવત કર્યા. ભક્તજનોને સાથે લઈ, અમ્મા કળરી મંડપમાં આવીને બેઠા.

એક ભક્ત, એક થાળીમાં ફળો ધરી, અમ્માને પ્રણામ કરી, અમ્માની પાસે બેસી ગયો.

અમ્મા : “પુત્ર, હવે તું કેમ છે?”

તે ભક્ત કંઈ જ બોલ્યા વિના, માથું નીચું કરીને બેઠો રહ્યો.

તે કોટ્ટાયમનો હતો. પત્ની અન્ય પુરુષ સાથે ચાલી ગઈ હતી. આ આઘાતને સહન ન કરી શકતા, તે મદ્યપાન કરવા લાગ્યો હતો. ચાર મહિના પહેલાં તેનો એક મિત્ર તેને અમ્મા પાસે લાવ્યો હતો. તે સમયે જ્યારે તે અમ્મા પાસે આવ્યો, ત્યારે તે પીધેલી અવસ્થામાં હતો. તેનામાં સ્હેજેય બોધ હતો નહિ. તેને પાછો ન વાળતા, અમ્માએ તેને ત્રણ દિવસ આશ્રમમાં જ રાખ્યો હતો. અમ્માને મળ્યા પછી, તે જ્યારે પાછો ફર્યો ત્યારે પીવાની વાત જ તે ભૂલી ગયો હતો. અત્યારે કામમાંથી જે કંઈ સમય મળે, ત્યારે અમ્માના દર્શન કરવા તે આશ્રમ આવી જતો. પરંતુ, પત્નીએ તેનો ત્યાગ કર્યો, આ વાતથી તે હજુય નિરાશ હતો.

અમ્માએ કહ્યું, “પુત્ર, કોઈ કોઈને તેમની ખાતર પ્રેમ કરતું નથી. બધાના પ્રેમની પાછળ પોતાનું સુખ અને પોતાનો સ્વાર્થ રહેલા છે. જ્યારે આ પૂર્ણ નથી થતા, ત્યારે મિત્ર પણ શત્રુ બની જાય છે. આજે દુનિયામાં આ જ તો દેખાઈ છે. એક ઈશ્વર જ આપણને નિસ્વાર્થ ભાવથી પ્રેમ કરે છે. તેને પ્રેમ કરીશું, તો આપણે કોઈને પણ નિસ્વાર્થ ભાવથી પ્રેમ કરી, તેમની સેવા કરી શકીશું. એક તેની દુનિયા જ સ્વાર્થ રહિત છે. માટે જ, આપણા પ્રેમ અને બંધન, એક ઈશ્વર સાથેના જ હોવા જોઈએ. ત્યારે કોઈ આપણી ઉપેક્ષા કરે કે આપણો ત્યાગ કરે, દુઃખથી આપણે ભાંગી નહિ પડીએ. પુત્ર, એક ઈશ્વરને કસીને પકડી રહે. તે જ પર્યાપ્ત છે. જે વિતી ગયું, હજુય તેના વિચાર કરી શા માટે દુઃખી થવાનું? શેના માટે દુઃખી થવાનું?”

ભક્ત : “અમ્મા, હવે મને પહેલાં જેવું દુઃખ નથી. શા માટે મારે દુઃખી થવાનું, મારે તો અમ્મા છે. જ્યારે પણ હું દુઃખની લાગણી અનુભવું છું, હું તમારા મંત્રનો જાપ કરું છું.”

અમ્માએ તેને ભસ્મની પડીકી આપી. પ્રસાદ સ્વીકારી, પાછા ફરવા તે ઊભો થયો.

તેના ગયા પછી, ત્યાં ઉપસ્થિત ભક્તોને સંબોધિત કરતા અમ્માએ કહ્યું, “તમે જોયુંને, એક એકના અનુભવો! આ બધામાંથી આપણે પાઠ લેવાનો છે. કોઈ પત્નીને પ્રેમ કરે છે, તેના પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે શું? પત્ની પતિને પ્રેમ કરે છે, પતિ પ્રત્યેના પ્રેમને કારણે શું? બધા પોતના બાળકને પ્રેમ કરે છે, કારણ કે, તે પોતના રક્તબીજમાંથી જન્મેલું છે. એમ ન હોત તો, બધા બાળકોને સમાનભાવથી પ્રેમ ન કરીએ?

“આજે કેટલા લોકો પોતાના પતિ ખાતર, કે પત્ની ખાતર, કે બાળક માટે, મરવાને તૈયાર છે? તેની પત્ની તેને છોડીને ચાલી ગઈ માટે તે પુત્ર, મરવાને તૈયાર થયો હતો. તે પત્ની પ્રત્યેનો પ્રેમ નથી. પરંતુ, સ્વયં પ્રત્યેનો પ્રેમ છે. પોતાનું સુખ તેણે ગુમાવ્યું હોવાની નિરાશા છે. પત્ની પ્રત્યે જો તેને સાચો પ્રેમ હોય તો પત્ની જ્યારે બીજા પુરુષને પ્રેમ કરે તો તેમાં તેણે સંતોષ જ અનુભવવો જોઈએ. કારણ કે પછી તેણે એમ વિચાર્યું હોત કે, પત્નીનું સુખ જ તેની માટે મહત્વનું છે. તે જ નિસ્વાર્થ પ્રેમ છે. પત્નીને જો તેના પ્રત્યે સાચો પ્રેમ હોત, તો તેણે અન્ય પુરુષના મુખ તરફ જોયું પણ ન હોત.

“આપણે કહીએ છીએ કે, આપણે આપણા બાળકોને પ્રેમ કરીએ છીએ. પણ પોતાનું બાળક, પોતાની આંખ સામે ડૂબી રહ્યું હોય, ત્યારે કેટલા માતાપિતા પોતાના જીવનનું બલિદાન આપી તેની રક્ષા કરવાને તૈયાર થશે? એક પુત્રીએ અમ્મા પાસે આવીને કહ્યું કે, તેનું બાળક સત્તર ફૂટ ઊંડા કૂવામાં પડી ગયું. બાળકને કૂવામાં પડતા તેણે જોયું પણ તે કંઈ જ કરી શકી નહિ. કોઈ પાડોશી જઈને માણસોને બોલાવી લાવ્યો. પણ ત્યાં સુધીમાં તો બાળક મૃત્યુ પામ્યું હતું. શા માટે તે પુત્રીને કૂવામાં ઉતરી, પોતાના બાળકની રક્ષા કરવાનું મન ન થયું? ૯૯ ટકા લોકો આવા હોય છે. પોતાના પ્રાણ આપી, બીજાના પ્રાણની રક્ષા કરવાને કોઈ તૈયાર નથી થતું. માટે જ, અમ્મા કહે છે કે, એક ઈશ્ચર જ આપણને સાચો પ્રેમ આપી શકે. તે ઈશ્વરને વળગીને રહેવું જોઈએ. આનો અર્થ એમ નથી થતો કે, આપણે અન્ય કોઈને પ્રેમ ન કરવો. અન્યમાં ઈશ્વરના દર્શન કરી, તેનામાં રહેલા ઈશ્વરને પ્રેમ કરો. પછી તે વ્યક્તિ આપણો ત્યાગ કરે તો પણ, આપણે દુઃખી થઈને ભાંગી નહિ પડીએ.”

અમ્માનું સંભાષણ સાંભળી રહેલો એક નવયુવક કે જે પહેલી જ વાર આશ્રમ આવ્યો હતો, બધાની પાછળ બેઠો હતો. તેના મુખ પર કોઈ આદર કે સંન્માનનો ભાવ ન હતો. અમ્માએ જેવું બોલવાનું બંધ કર્યું કે, કળરીમંડપમાં કૃષ્ણભાવમાં અમ્માનું એક ચિત્ર જે લાગેલું હતું, તેને ઉદ્દેશીને કોઈ પણ પ્રકારના વિનય વિના તેણે પૂછયું, “આ મોરપિંછ અને મુગુટ ધારણ કરીને ઊભેલા તમે જ છો ને?વેશ કાઢીને, આ નાટક નથી તો બીજું શું છે?”

સ્મિત કરતા અમ્માએ કહ્યું, “બાળકો, એકાગ્રતા એમ ઝડપથી પ્રાપ્ત થતી નથી. તેના માટે નિરંતર પ્રયત્ન જરૂરી છે. તેમછતાં, એકાગ્રતા ન થાય તો પણ સાધનાનો ક્રમ ક્યારેય તોડશો નહિ. એકાગ્રતા માટે સાધનામાં નિયમિત્તા જરૂરી છે. તે માટેનો સ્થિર ઉત્સાહ જોઈએ. પોતે આધ્યાત્મિક જીવન જીવે છે, તે બોધ સાથે પ્રત્યેક ક્ષણ જાગરૂકતા સાથે આગળ વધવું જોઈએ.”

 

એક દિવસ એક વ્યક્તિ ભૂશિરમાં માછલી પકડવા ગયો. ત્યાં કિનારા પાસે જ તેને મોટી માછલીઓનું એક મોટું ટોળું દેખાયું. તેણે તે જગ્યાની આસપાસ માટીની પાળ બાંધી, તે ખાડાનું પાણી ભૂશિરમાં ખાલી કરી, માછલીઓને પકડવાનું નક્કી કર્યું. તે માટેનો શ્રમ તે કરવા લાગ્યો. હાથમાં કોઈ પાત્ર ન હોવાથી, ખોબે ખોબે તે પાણી ખાલી કરતો હતો. આ મધ્યે, ક્યારેક માટીની તે પાળ તૂટી જતી. છતાં હિમ્મત ન હારતા, તે ફરી બીજી માટી લઈ પાળ બાંધતો. અન્ય કયાંય પણ ધ્યાન ન આપતા, ફક્ત આ કાર્યમાં જ, કાળજીપૂર્વક, આત્મવિશ્વાસ સાથે, કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવની લાગણી વિના, તે પોતાના કાર્યની ફરીથી શરૂઆત કરતો. સાંજ સુધી તે આમ કરતો રહ્યો. સંધ્યા સમયે પાણી ખાલી થયું અને તેને ઘણી માછલી મળી ગઈ. સમર્પણ, કાર્યનિષ્ઠા, દ્રઢવિશ્વાસ અને કોઈ પણ પ્રકારના ભય વિના કરેલા શ્રમનું ફળ, તેને મળ્યું હતું. સંતોષ સાથે તે ઘરે પાછો ફર્યો.

“શક્ય તેટલો પ્રયત્ન કરવા છતાં, કોઈ ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી, આમ વિચારી હતાશ થશો નહિ. બાળકો, કરેલા પ્રત્યેક જપનું, ફળ હોય છે. પ્રત્યેક મંત્ર કઈ રીતે આપણી અંદર પ્રવૃત થાય છે, આપણે તો ફક્ત તેથી અજાણ છીએ. આ જ પ્રમાણે એકાગ્રતા ન મળે તો પણ નિશ્ચિત સમયે ધ્યાન કરવાથી ચોક્કસ તેનો લાભ મળે છે. નિરંતર મંત્રજપ કરવાથી, આપણી જાણ બહાર, આપણી અંદરની મલિનતા દૂર થાય છે. તે આપણા ધ્યાનની એકાગ્રતામાં વૃદ્ધિ જ કરે છે.”

અમ્માએ આગળ કહ્યું, “બાળકો, આપણા માતાપિતાનો, સગાસંબંધીઓનો, મિત્રોનો કે આપણા મનપસંદ ખોરાકનો વિચાર કરવામાં કોઈ પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી. તેના સ્મરણ માત્રથી, આપણા મનમાં તેમની છબી પ્રકાશિત થાય છે. ગમે તેટલો સમય તેમના વિચારમાં ગાળી શકાય. કારણ કે, આટલા દિવસોનું તેમની સાથેનું આપણું બંધન છે. ભૌતિક કાર્યો વિષે વિચાર કરવાને મનને કેળવવાની કે શીખવવાની જરૂર નથી પડતી. મન તેનાથી ટેવાયેલું છે. આ જ પ્રકારનું બંધન ઈશ્ચર સાથેનું હોવું જોઈએ. જપ, ધ્યાન, સત્‌સંગ, આ માટે જ તો છે. નિરંતર અભ્યાસ જરૂરી છે. જ્યારે આમ બને ત્યારે, વિષય વિચાર જેમ આપણા મનમાં સૂતેલા હોય છે. તેની જેમ ઈષ્ટદેવની મૂર્તિ અને તેમનો મંત્રજપ સહજ જ આપણા મનમાં ઉદિત થશે. જે કંઈ આપણે જોઈએ કે વિચારીએ, તે ઈશ્ચરને સંબંધિત જ હશે. ત્યાં પછી ઈશ્વર સિવાયની બીજી કોઈ દુનિયા નહિ હોય.“

થોડો સમય મૌન રહી, અમ્માએ વાત આગળ વધારી, “બાળકો, શરૂઆતમાં એકાગ્રતા ન મળે તો નિરાશ થશો નહિ. તમે જો સતત પ્રયત્ન કરશો, તો ચોક્કસ વિજયી રહેશો. ઈશ્ચર માત્ર જ એક નિત્ય છે. તેને જો આપણે ન જાણી શકીએ, તો આ જીવન વ્યર્થ છે. જેમ બને તેમ જલ્દી, તેમના દર્શન મેળવવા, આ એક વિચાર હંમેશા હોવો જોઈએ. એમ હોય તો, એકાગ્રતા આપ મેળે જ આવી જશે. બાળકો, જેને લક્ષ્યબોધ છે, તેને કોઈ પ્રતિબંધ નથી. બધીજ પરિસ્થિતિ તેને અનુકૂળ બની જાય છે.”

બ્રહ્મચારી : “અમ્મા, સવારે ઊંઘને કારણે હું ધ્યાન નથી કરી શકતો?”

અમ્મા : “પુત્ર, ધ્યાન કરતી વખતે જો ઊંઘ આવે તો હોઠ હલાવીને મંત્રજપ કરવાનો. જપમાલા હોય તો તેને હૃદયસરસા લગાવી, જપ કરો. આ જાગરૂકતા કેળવવા માટે સહાય કરે છે. ધ્યાન કરતી વખતે પીઠ ટટ્ટાર રાખીને બેસવું જોઈએ. આળસને કારણે, વાંકુ વળીને બેસવાનું મન થાય છે. આ બધી વાતનું ધ્યાન રાખવા છતાં, જો ઊંઘ આવે તો ઊભા થઈને જપ કરવો જોઈએ. ઊભા હો ત્યારે પણ ક્યાંય અઢેલીને ઊભા રહેશો નહિ. અઢેલીને ઊભા રહો, ત્યારે મન તે સુખ તરફ ઢળે છે. જાગરૂકતા નાશ પામે છે. આમ છતાં, જો ઊંઘ આવે તો દોડો. દોડીને આવ્યા પછી, તમે ધ્યાન કરો. રજસ દ્વારા તમસને દૂર કરો. યોગાસન કરવા, એ પણ ઉત્તમ છે.

“જો યથાર્થ લક્ષ્યબોધ હોય તો જ ઊંઘને દૂર કરી શકાય. કારખાનામાં લોકો રાતપાળી કરતા હોય છે. ક્યારેક બે ત્રણ દિવસ સુધી ઊંઘ્યા વિના કામ કરે છે. તેમછતાં, મશીનની સામે ઊભા રહીને કામ કરતી વખતે તેઓ ઊંઘતા નથી. કારણ કે, તેઓ જાણે છે કે, જો ધ્યાન ચૂકે તો હાથ મશીનમાં કપાય જશે.અને હાથ પણ જશે અને નોકરી પણ નહિ રહે. માટે, ગમે તેટલી ઊંઘ આવે, તેઓ તેને દૂર ભગાડે છે. તેઓ તેને આધીન નહિ થાય. આ પ્રકારની જાગરૂકતા અને કાળજી, ધ્યાનમાં બેસો ત્યારે હોવી જોઈએ. ધ્યાન વખતે ઊંઘને કારણે ઝોલાં આવે, ત્યારે મારું આ જીવન વ્યર્થ જઈ રહ્યું છે, આ બોધ હંમેશા રહેવો જોઈએ. જેને આ વાતનો બોધ છે, તેઓ ઊંઘને આધીન નહિ થાય.”

આશ્રમમાં દરેક કામની જવાબદારી એક એક બ્રહ્મચારીને સોંપવામાં આવી છે. સમયે સમયે કામમાં બદલી થવાની પણ પ્રથા છે. અમ્મા અનેકવાર કહેતા હોય છે કે, “બ્રહ્મચારીએ કોઈ પણ કામમાં પાછળ ન રહેવું જોઈએ. બધા કામનું જ્ઞાન તેમને હોવું જોઈએ.”

સવારના સાત વાગ્યા હતા. અમ્મા આશ્રમની આસપાસના વિસ્તારમાં ચાલતા દેખાયા. અમ્મા ત્યાં જમીન પર પડેલા કાગળના ટૂકડા, મીઠાઈના વીંટળા વગેરે વીણી રહ્યાં હતા. આજે દર્શન માટે બહુ જ થોડા લોકો આશ્રમ આવ્યા હતા. અમ્મા આશ્રમના ઉત્તર ભાગમાં આવેલ ગૌશાળા પાસે ગયા. અમ્માને જોઈ, ગૌશાળાની ગાયો બધી, મસ્તક ઉંચુ કરી અમ્માને જોવા લાગી. જેમ એક મા પોતાના બાળકને વહાલ કરે, તેમ અમ્માએ ગાયોના કપાળ પર વાત્સલ્યસભર હાથ ફેરવ્યો. એક ગાયની સામેની જમીન પર ખોળ અને પાણીનું મિશ્રણ ઢોળાયેલું હતું. બાલ્દીમાંથી પીતી વખતે, તે ઊંધી વળી ગઈ હતી. અમ્માએ તે બાલ્દી ઉઠાવી, તેને સાફ કરી. પછી તેમાં પાણી ભરીને તે બધી જગ્યા ધોઈને સાફ કરી. અમ્મા સાથે જે બ્રહ્મચારીણી હતી, તે મદદ કરવા આગળ આવી પણ અમ્માએ તેને મનાઈ કરી. ગાયોને કાળજીપૂર્વક ખાવા પીવાનું આપવામાં નહોતું આવ્યું, આ જોઈ અમ્મા ઘણા દુઃખી હતા. અમ્માના ચહેરાપરનો ભાવ પોકારી પોકારીને આ કહેતો હતો. જમીન પર ઢોળાયેલું ખોળ અને પાણીનું મિશ્રણ સાફ કરી, અમ્મા સીધા તે બ્રહ્મચારીની ઝૂંપડી તરફ ગયા, કે જેને ગાયોની સંભાળ લેવાનું કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું હતું.

“પુત્ર, સવારના તું જ ગાયોને પીવાને ખોળ અને પાણી આપે છે. ખરું ને?”

અમ્માના પ્રશ્નથી તે બ્રહ્મચારી સમજી ગયો કે, પોતાનાથી કંઈક ભૂલ થઈ છે. પણ તે શું છે, તેની જાણ ન હોવાથી, તે ચૂપચાપ ઊભો રહ્યો. અમ્માએ બોલવાનું ચાલું રાખ્યું, “પુત્ર, પ્રથમ ગુણ જે એક બ્રહ્મચારીએ કેળવવો જોઈએ, તે છે જાગરૂકતા. શું આ રીતે તું ગાયોને પાણીમાં ખોળ ભેળવીને પીવા આપે છે? ગાયે ધક્કો મારી, બાલ્દીમાંનું બધું મિશ્રણ નીચે જમીન પર ઢોળી નાખ્યું. હતું. કામમાં કાળજી ન રાખો, ત્યારે જ ને આમ બને? તને કહ્યું હતું ને, કે ગાયને પાણી આપતી વખતે, જ્યાં સુધી તે બધું ન પીલે, તારે ત્યાં જ ઊભું રહેવું. અનુસરણના અભાવને કારણે જ, ગાયે ધક્કો મારી બાલ્દીને ઉથલાવી દીધી ગાય બધું પીવે ત્યાં સુધી ત્યાં ઊભા રહેવામાં જો તને કોઈ તકલીફ થતી હોય તો, તું અમ્માને કહે. અમ્મા પોતે આ કાર્ય કરી લેશે. ગાયને માતા તરીકે જોવી જોઈએ. ગૌશુશ્રુષા ઈશ્વર પૂજા છે. તારી બેદરકારીને કારણે ગાયે ભૂખ્યું રહેવું પડયું. નહિ કે? તેને એમ ને એમ ત્યાં મૂકીને આવવાના કારણે, આટલો ખોળ પણ વ્યર્થ ગયો.” બ્રહ્મચારીને પોતાની ભૂલનો બોધ થયો.

પોતે ત્યાંથી ઉતાવળમાં પાછો આવ્યો હતો. તે પાછળનું કારણ સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયત્ન કરતા તે બ્રહ્મચારીએ કહ્યું, “ધ્યાનનો સમય થયો હોવાથી, હું ત્યાંથી જલ્દી પાછો ફર્યો હતો.”

બ્રહ્મચારીના ઉત્તરથી અમ્માને તૃપ્તિ થઈ નહિ. અમ્માએ કહ્યું, “ધ્યાન માટે જો તને આટલું વૈરાગ્ય હોય તો થોડા વહેલાસર જઈને ગાયોને પાણી આપવું હતું. પછી તું સમયસર ધ્યાન માટે પહોંચી શકે. ધ્યાનના નામ પર મૂંગા જનાવરોને ભૂખ્યા રાખવા પાપ છે. ધ્યાન કોને કહેવાય? ફક્ત આંખ મીચીને બેસી રહેવું, શું એ ધ્યાન છે? મંત્રજાપ તોડયા વિના, સતત ઈશ્વરનું સ્મરણ કરી, કર્મ કરવું, એ ધ્યાન છે. દરેકને જે કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું છે, તે પ્રત્યેનો તેમનો સમર્પણનો ભાવ, લક્ષ્ય પ્રત્યેના તેમના બોધને સુચવે છે. કામમાંથી છટકવા માટે ધ્યાન કરવું, કે ધ્યાનમાંથી છટકવા માટે કામ કરવું, એમ ન થવું જોઈએ.”

બ્રચાહ્મરી : “થોડા દિવસો પહેલાં બે બ્રહ્મચારીઓ ધ્યાન માટે મોડા પડયા હતા, ત્યારે આપે બે દિવસ પાણી સુધ્ધાં લીધું ન હતું. હું નહોતો ઈચ્છતો અમ્મા, કે મારાં કારણે તમારે ભૂખ્યું રહેવું પડે.” તેની આંખો ભરાઈ આવી.

પુત્રની આંખોના આંસું લૂછતાં, તેને સાંત્વના આપતા અમ્માએ કહ્યું, “બેટા, અમ્માએ તને એવું તે શું કહી દીધું કે તું આટલો દુઃખી થાય છે? અમ્માએ તો ફક્ત, હવે પછી કાળજી રાખવા માટે જ કહ્યું હતું. તે દિવસે, તે બે પુત્રો જાણીજોઈને ધ્યાનમાં મોડા આવ્યા હોવાથી, અમ્માએ તે બાબતને આટલું મહત્વ આપ્યું હતું. વાંચવું લખવું તો પછી પણ કરી શકાય. પરંતુ, તારી વાત જુદી છે. તું એક કામ કરતો હતો જે તને અમ્માએ સોંપ્યું હતું. તે કામ ધ્યાનથી ભિન્ન નથી. જે કામ આપણને સોંપવામાં આવ્યું હોય, તે પ્રત્યે જે સમર્પણ આપણે દાખવીએ, તે જ ધ્યાન છે. જે સમયે જે કરવાનું હોય, ત્યારે તે ન કરીએ અને વ્યર્થ સમય બગાડીએ — અમ્માને તો ફક્ત આ વાતનું જ દુઃખ છે.”

આશ્રમની દિનચર્યામાં કોઈ ભંગ પડે, અમ્મા તેને સહન કરી શકે નહિ. બધું કાર્ય યોગ્ય સમયે થવું જોઈએ. ધ્યાન માટે, સંસ્કૃત અને વેદાંતના વર્ગોને સંબંધીત કાર્યોમાં ક્યારેય કોઈ ભંગ ન પડવો જોઈએ. બ્રહ્મચારીઓના ભાગમાં જો કૃત્યનિષ્ઠામાં કોઈ ભંગ પડે તો અમ્મા એક કે બે વાર ઠપકો આપશે, તેમ છતાં તેમનામાં જો કોઈ પરિવર્તન ન આવે તો, અમ્મા સ્વયંને શિક્ષા કરે છે. તેઓ ખોરાક લેશે નહિ. પાણી સુધ્ધાં નહિ લે. પોતાના કારણે અમ્મા ખોરાક ન લે, તો તે બ્રહ્મચારીઓ માટે સખતમાં સખત સજા હતી.

અમ્મા બ્રહ્મચારી સાથે ધ્યાન મંદિરમાં ગયા. બધા બ્રહ્મચારીઓ ધ્યાનમાં લીન હતા. પૂર્વ દિશા તરફ મુખ કરીને અમ્મા દિવાલને થઈ, પદ્માસનમાં બેઠા.જે બ્રહ્મચારી અમ્મા સાથે આવ્યો હતો, તે તેમની પાસે જ બેસી ગયો. ધ્યાન પૂરું થયું. બધા બ્રહ્મચારીઓ એક એક કરીને અમ્મા પાસે અવ્યા. દંડવત કરી, ધીમેથી અમ્માની આસપાસ વિંટળાઈને બેસી ગયા. અમ્માએ આંખો ખોલી. તે જોતાં એક બ્રહ્મચારીએ પોતાના મનની વ્યથા અમ્માને કહી, “અમ્મા, ધ્યાન કરીને પણ એકાગ્રતા મળતી નથી. આ વાતનું બહુ દુઃખ છે.”

બપોરના ત્રણ વાગ્યા હતા. આવતીકાલે, માતૃવાણી પત્રિકાઓને ટપાલમાં મોકલવાનો દિવસ હતો. ઘણું કામ બાકી હતું. ધ્યાન મંદિરના વરાંડામાં બેસી, અમ્મા અને બ્રહ્મચારીઓ સાથે મળીને પત્રિકાઓને કવરમાં નાખી, સ્ટેંમ્પ ચોટાડતા હતા. હોલેંડથી આવેલ પીટર ત્યાં આવ્યો. તે ઘણો ગુસ્સામાં હતો અંગ્રેજીમાં તેણે બ્રહ્મચારી નીલુને કહ્યું, “કોના કહેવાથી તેં ગુલાબના છોડવાઓ પર કીટનાશક દવા છાંટી હતી? અહિંસા વિષે બોલતા લોકોએ, આ રીતે મૂંગા જીવોની હત્યા ન કરવી જોઈએ.” બ્રહ્મચારી નીલુએ તેના શબ્દોનું ભાષાંતર કરી, અમ્માને કહ્યું. પરંતુ અમ્મા કંઈ બોલ્યા નહિ. તેઓ તો કામ કરતા રહ્યાં. તેમણે પીટર તરફ ફક્ત એક નજર કરી.

પીટર મુખપર વિષાદના ભાવ સાથે, અલગ થઈને ઊભો હતો. થોડીવાર પછી, અમ્માએ પીટરને બોલાવ્યો, “બેટા પીટર, ગાયત્રી પાસેથી અમ્મા માટે પીવાને થોડું પાણી લઈ આવ તો?”

અમ્મા માટે પાણી લઈને આવ્યો, ત્યારે પણ પીટર ઉદાસ હતો.

પાણીનો ગ્લાસ હાથમાં લેતા અમ્માએ પૂછયું, “આ તો ઉકાળેલું પાણી છે. અમ્માને સાદુ પાણી બસ છે.”

પીટર : “અમ્મા, હું તમારા માટે ફીલ્ટરનું પાણી લઈ આવું છું. અથવા નારિયેળનું પાણી લઈ આવું?”
અમ્મા : “અમ્માને તો ફક્ત સાદું પાણી જોઈએ છે.”

પીટર : “અમ્મા, હું તમારા માટે ફીલ્ટરનું પાણી લઈ આવું છું. અથવા નારિયેળનું પાણી લઈ આવું?”
અમ્મા : “અમ્માને તો ફક્ત સાદું પાણી જોઈએ છે.”

અમ્મા : “પરંતુ પુત્ર, પાણી ઉકાળતી વખતે કેટલાક જંતુઓ નાશ પામે છે. શું તે પાપ નથી?”

પીટર પાસે કોઈ ઉત્તર હતો નહિ.

અમ્મા : “ચાલતી વખતે કેટલાક જીવજંતુઓ આપણા પગ નીચે કચડાયને નાશ પામે છે. શ્વાસ લેતી વખતે પણ મરે છે. આને ટાળવું શક્ય છે?”

પીટર : “હું કબૂલ કરું છું કે આ આપણા નિયંત્રણમાં નથી. પરંતુ, છોડવાઓ પર દવાનો છંટકાવ કરવો, એ તો આપણા નિયંત્રણમાં છે?”

અમ્મા : “એ ઠીક છે. પુત્ર, તારું બાળક કે પછી સ્વયં અમ્મા બીમાર પડે, તો શું તું દવા લેવા માટે આગ્રહ નહિ કરે?”

પીટર : “હા સ્તો. બીમારી દૂર કરવી, એ જ તો મૂખ્ય છે.”

અમ્મા : “દવા લેવાથી, લાખો રોગ કીટાણુ નાશ પામે છે!”

પીટર : “એ તો…”

પીટર પાસે કોઈ ઉત્તર હતો નહિ.

અમ્મા : “ત્યારે રોગ કીટાણુ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ન રાખી શકાય. આ ગુલાબના છોડવાઓપર જ્યારે રોગના કીટાણુ આક્રમણ કરે, ત્યારે તે પોતાનું દુઃખ કોને કહે? કારણ કે આપણે તેમને ઉગાડીએ છીએ, શું આપણે તેમનું રક્ષણ ન કરવું જોઈએ?”

પીટરના મુખ પરથી વિષાદની છાયા દૂર થઈ.

 

 

આ અવસરનો લાભ લેતા તે પરિવારના પિતાએ પોતાના બાળકોના વિદ્યાભ્યાસ વિષે અમ્માને બતાવતા કહ્યું, “અમ્મા, આ પુત્રી એક અક્ષર નથી ભણતી. તેને થોડો ઉપદેશ આપો.(પત્ની તરફ સંકેત કરતા) આ તેને લાડ કરીને બગાડે છે.”

પત્ની : “અમ્મા! તે હજુ બાળક છે. અમે બંને મળીને તેને મારીએ, મને તે ઉચિત નથી લાગતું. માટે હું તેને કંઈ જ કહેતી નથી.”

એક ભક્ત : “આજે સામાન્યતઃ માતાઓ જ બાળકોને લાડ કરીને બગાડતી હોય છે.”

અમ્મા : “શા માટે ફક્ત માતાઓને જ દોષ આપો છો? બાળકોના ઉછેર કોઈ ધ્યાન નથી આપતા. બાળકોને પ્રેમ કરતા વાલીઓએ, તેમના સ્વભાવપ્રત્યે પ્રથમ ધ્યાન આપવું જોઈએ. તેમનામાં સારાં સંસ્કર કેળવવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આ માટે બાળકોને આધ્યાત્મિક બાબતોથી ઉપદેશિત કરવા જોઈએ. તત્વ ધરાવતી વાર્તાઓ તેમને કહેવી જોઈએ. જપ, ધ્યાન વગેરે કરવાની તેમનામાં ટેવ પાડવી જોઈએ. સાધનાથી તેમની બુદ્ધિ અને યાદશક્તિમાં વૃદ્ધિ થાય છે. એક વર્ષમાં જે બધું શીખ્યા હોય, તે ફક્ત ચોપડી ખોલીને નજર ફેરવવા માત્રથી યાદ આવી જશે. પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે તો, કમ્પ્યુટરની જેમ મનમાં જવાબ પ્રકાશિત થશે. આ સાથે તેમનો સ્વભાવ પણ સારો હશે. ભૌતિક રીતે અને આધ્યાત્મિક રીતે, તેઓ ઉન્નતિ કરે છે.”

કામ પૂરું થયા પછી, અમ્મા પાસેની નારિયેળીની નીચે જઈને બેઠા. ભક્તજનો સંતોષપૂર્વક અમ્માની આસપાસ વિંટળાઈને બેસી ગયા. આ પહેલાં આવી ગયેલા એક ભક્તે, પહેલીવાર આશ્રમ આવી રહેલા એક નવયુવકનો અમ્મા પાસે પરિચય કરાવતા કહ્યું,

ભક્ત : “આ મલપુરમ્‌થી આવે છે. બધો સમય પ્રકૃતિ સંરક્ષણ માટેની પ્રવૃત્તિઓમાં જ વિતાવે છે. મંદિરો અને મંદિરોની તળાવડીના સંરક્ષણ માટે તે અને તેના થોડા મિત્રો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છે.”

સ્મિત કરી, વિનયપૂર્વક તે નવયુવકે બંને હાથ જોડી પ્રણામ કર્યા.

અમ્મા : “આ બધી જગ્યા અમે લોકોએ સાથે મળી પ્રયત્ન કરી, પાછોતરા જળપ્રવાહમાંથી પુનઃપ્રાપ્ત કરી છે. જ્યાં ક્યાંય બની શકે ત્યાં બાળકોએ નારિયેળી, કેળ અને પુષ્પના છોડવાઓ ઉગાડયા છે.”

એક કપમાં પાણી લઈ, પોતાના હાથ ધોઈ, અમ્મા કળરી તરફ ચાલવા લાગ્યા. બીજા ભક્તો તેમની પાછળ ચાલ્ય.
અમ્મા કળરીના વરાંડામાં નીચે બેઠા. ભક્તજનો દંડવત કરી, ત્યાં તેમની પાસે બેસી ગયા. પેલા નવાંગતુકે પ્રશ્ન પૂછયો.

યુવક : “આજે બધા પ્રકારની ભૌતિક સંપત્તિ હોવા છતાં, લોકો દુઃખી છે. અમ્મા, આમ શા માટે? સુખ ક્યાં શોધવું?”

અમ્મા : “હા, એ સત્ય છે. આજે વિશ્વમાં અધિકાંશ લોકોમાં શાંતિ અને સમાધાન નથી જોવા મળતા. વિશાળ બંગલાઓ બાંધી, તેમાં વાસ કરતા લોકો આત્મહત્યા કરે છે. બંગલાઓ, ધન સંપત્તિ, એશઆરામ કે મદ્યપાનમાંથી આનંદ પ્રાપ્ત થતો હોય, તો પછી આ પ્રમાણે દુઃખી થઈને મરવાની કંઈ જરૂર ખરી? માટે, એ તો ચોક્કસ કે આ વસ્તુઓમાં સાચું સુખ નથી. શાંતિ અને સમાધાન તો મન પર આધાર રાખે છે. તે મન શું છે? તેનો ઉદ્‌ભવ ક્યાં છે? જીવનનું લક્ષ્ય શું છે? શા માટે આ જીવન? જીવન કેવી રીતે જીવવું? આ આપણે જાણતા નથી. આ જાણી લઈએ, અને તે અનુસાર જીવન જીવીએ, તો પછી શાંતિની શોધમાં આપણે ક્યાંય ભટકવાની જરૂર નથી રહેતી. આજે બધા બહારી વસ્તુઓમાં શાંતિ અને આનંદ શોધે છે. અમ્માને એક કથા યાદ આવે છે,

“એક વૃદ્ધ માજી પોતાના ઘરના આંગણામાં જાણે કોઈ બહુમૂલ્ય વસ્તુ ખોવાઈ ગઈ હોય, તેમ ગંભીરતાથી કંઈક શોધી રહ્યાં હતા. આ જોતાં, ત્યાંથી પસાર થતા એક વટેમાર્ગુએ પૂછયું, “માજી, શું શોધી રહ્યાં છો?” “મારું કાનનુ એક બૂટિયું ખોવાઈ ગયું છે, તે શોધી રહી છું.” માજીએ જવાબ આપ્યો.

માજીને મદદ કરવાના હેતુથી, તે વટેમાર્ગુ પણ આંગણામાં શોધવા લાગ્યો. બધે શોધી વળ્યા, પણ ક્યાંય બૂટિયું દેખાયું નહિ. વટેમાર્ગુએ માજીને પૂછયું, “માજી, તમને યાદ છે કે. અહીં કઈ જગ્યા પર બૂટિયું પડયું હતું?” માજી બોલ્યા, “દીકરા, તે તો ઘરની અંદર ક્યાંય પડયું હતું.”

“માજીનો ઉત્તર સાંભળી, વટેમાર્ગુને ક્રોધ આવ્યો, “બૂટિયું જ્યાં પડ્યું હતું, ત્યાં ન જોતાં, તેને અહીં આંગણામાં શોધવાથી તે કેવી રીતે મળશે?”

“માજી બોલ્યા, “દીકરા, અંદર ઓરડામાં ભારે અંધારું છે. અહીં તો કેવું મજાનું અજવાળું છે. માટે હું અહીં શોધી રહી છું.”

“આપણે આ માજી જેવા છીએ. જીવનમાં શાંતિ અનુભવવી હોય તો, તેના યથાર્થ સ્રોતને જાણી, ત્યાં તેની શોધ કરવી જોઈએ. બાહ્યલોકમાંથી શાંતિ પ્રાપ્ત કરવી અશક્ય છે. શાંતિ અને સમાધાન તો વ્યક્તિના મન પર આધાર રાખે છે.”

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)