આ ભીડ મધ્યે એક ભક્તા આંસુ સારતી અમ્મા પાસે પોતાનું દુઃખ કહેવા
લાગી, “અમ્મા, અમારા ગામમાં બધી મરઘીઓને રોગ થયો છે. અમારા ઘરની
મરઘીને પણ રોગની શરૂઆત થઈ છે. અમ્મા, દયા કરો, અમારી રક્ષા કરો.
મારી મરઘીને બચાવી લો….”

અમ્મા પાસે ઊભેલા એક બ્રહ્મચારીને આ બહુ ગમ્યું નહિ. તેણે વિચાર્યું
કે, આટલી ભીડના દિવસે, જલ્દીથી દર્શન લઈને પાછા ફરવાને બદલે તે મરઘીની
નજીવી બાબત માટે, અમ્માને પજવી રહી હતી. તેના મનમાં હજુ આ વિચાર
આવ્યા જ હતા કે, બીજી જ ક્ષણે અમ્માએ તેના તરફ એવી સખતાઈથી જોયું
કે તે માથું નીચું કરીને ઊભો રહી ગયો. અમ્માએ તે ભક્તને પ્રેમથી આશ્વાસન આપ્યું અને મરઘી પર ચોળવને થોડી ભસ્મ પણ આપી. તે મહિલા સંતોષપૂર્વક પાછી ફરી.

દર્શન પૂરા થયા, તે ભક્ત ઘરે ગઈ, પછી અમ્માએ તે બ્રહ્મચારીને પોતાની
પાસે બોલાવ્યો.

અમ્મા : “પુત્ર, તને તેના દુઃખની ખબર નથી. શું તું જાણે છે, વિશ્વમાં
લોકો કેવા કેવા દુઃખો અનુભવતા હોય છે? તું જો તે જાણતો હોત, તો પુત્ર, તેં
પેલી સ્ત્રીને ધિક્કારની દ્રષ્ટિએ ન જોઈ હોત. ઈશ્વરની કૃપાથી તમને આવશ્યક
બધું જ મળી રહે છે. કશાની પણ ચિંતા કર્યા વિના તમે જીવી શકો છો. તે
સ્ત્રીને આજીવિકાનો એક જ આધાર, તેની એક મરઘી જ છે. તે જે ઈંડા મૂકે
છે, તે છે. તેના ઈંડા વેચી તે ગુજારો કરે છે. તે મરઘી મરી જાય તો આખું કુટુંબ
ભૂખ્યું રહેશે. એક કુટુંબનો આધાર તે મરઘી છે. અમ્મા જ્યારે તે મહિલાના
જીવનનો વિચાર કરે છે, ત્યારે અમ્માને તેની સમસ્યાઓ નજીવી નથી લાગતી.
ઈંડા વેચી જે પૈસા મળે, તેમાંથી થોડી બચત કરી, તે અહીં આવે છે. હું તેનું
દુઃખ જાણું છું, ક્યારેક અમ્મા તેને આવા જવાના બસભાડાના પૈસા આપે છે.
આટલા દુઃખ વચ્ચે પણ, શું તને તેનું સમર્પણ નથી દેખાતું? તેનો વિચાર કરતા,
આંખ ભરાઈ આવે છે! પુત્ર, જેને પેટભરીને ખાવા મળતું હોય, તે ભૂખમરો
વેઠતાનું દુઃખ સમજી શકે નહિ. જેણે ભૂખ જોઈ હોય, તે જ તેનું દુઃખ સમજી
શકે. માટે પુત્ર, કોઈ પણ હોય, અત્યંત જાગરૂકતા સાથે તેમને સાંભળવા જોઈએ.
તેમને બીજા લોકોની જેમ જોવાની ભૂલ કરશો નહિ. સ્વયંને તેમના સ્થાનપર
રાખી, વિચાર કરશો. ત્યારે જ આપણે બીજાની કઠિનાઈઓને સમજી શકીશું.
ત્યારે જ, આપણે તેમને આવશ્યક માર્ગદર્શન આપી, આશ્વાસન આપી
શકીશું.”

એક યુવક, જે ક્ષણ તેણે કુટીરમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારથી તે અમ્માનું
બારીકાઈથી નીરીક્ષણ કરતો હતો. તે નાગપુરની એક કોલેજમાં અધ્યાપક હતો.
જે દિવસે તે આવ્યો, ત્યારે તેણે જણાવ્યું હતું કે, “અમ્માના દર્શન કરી, તરત
જ મારે પાછું ફરવાનું છે. મારે ત્યાં બહુ જરૂરી કામ છે.” પરંતુ, તેને આવ્યે
ઘણા દિવસો થયા, હજુ તે પાછો ફર્યો ન હતો. કુટિરમાં જે લોકો બેઠા હતા,
અમ્માએ તેમને કહ્યું, “આ પુત્રને આવ્યે, કેટલાક દિવસો થયા. અમ્માએ
તેને ઘણીવાર ઘરે જઈ, પછી ક્યારેક પાછા આવવા માટે કહ્યું, પણ સાંભળે
કોણ? હજી સુધી તે ગયો નથી.”

અમ્મા શું કહેતા હતા, તે યુવક સમજી શક્યો નહિ. કારણ કે તે
મલયાલમ જાણતો નહોતો. પણ જ્યારે બધા તેને જોવા લાગ્યા ત્યારે તેને થયું
કે અમ્મા તેના વિષે કંઈ કહેતા હતા. તેની પાસે બેઠેલા એક માણસે, અમ્માના
વચનોનું ભાષાંતર કરી તેને કહ્યું. તે યુવકે જવાબ આપતા કહ્યું, “હું જવાનો જ
નથી, પછી પાછા ફરવાનો સવાલ જ ક્યાં ઊભો થાય છે.”

અમ્મા (હસતા) : “તેને અહીંથી દોડી ભગાડવાનો નુસખો અમ્મા જાણે
છે!” આ સાંભળી બધા હસી પડયા.

પ્રાર્થના મંદિરના પાયામાં નાખવા માટે, માટી લઈ આવવાનું કામ ચાલી
રહ્યું હતું. અમ્મા, બ્રહ્મચારી બાળકો અને ભક્તો, મોડી રાત સુધી કામ કરી
રહ્યાં હતાં. અમ્મા સાથે કામ કરવું અને પછી અમ્મના કરકમલોમાંથી પ્રસાદ
મેળવવો, આ એક દુર્લભ અવસર હતો, જેનો લાભ લેવા બધા ઇચ્છા કરે છે.

રાતના બે વાગ્યા હતા. ભજન પછી તરત જ અમ્મા જ્યારે આ કામમાં
જોડાયા ત્યારે ઘણા લોકોએ અમ્માને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો પણ કોઈ સફળ
ન થયું.

અમ્મા : “બાળકોને કામ કરતા જોઈ અમ્માથી બેસી રહેવાય શું? ત્યારે
તે ભાર બેગણો હશે. ભક્તોની સેવા કરવાનો અવસર મળે, તે જ તો હંમેશની
મારી પ્રાર્થના હતી. ભગવાન તો નિઃસ્વાર્થ ભાવથી કામ કરનારના દાસ છે.”

આટલું કહીં અમ્મા કામમાં જોડાયા હતા.

“પણ બાળકો, હવે થોડો વિરામ લઈએ. તમે લોકો સવારના કામ કર
રહ્યાં છો.” અમ્માએ એક બ્રહ્મચારીણીને બોલાવી. તે જ્યારે આવી ત્યારે
અમ્માએ તેને કહ્યું, : “પુત્રી, બાળકોને દેવા માટે વડા છે શું?”

પુત્રીએ આકાશમાં ચમકતા તારલાઓ તરફ જોયું. ઝગમગતા તારલાઓ
જાણે સ્મિત કરીને કહેતા હતા, “આટલી મોડી રાત્રે વડા ક્યાંથી લાવવા?”

અમ્મા : “તું જલ્દી જઈને દાળ પીસી લાવ. આપણે હમણાં જ વડા
બનાવીશું.”

તે દાળ પીસીને લઈ આવે, એટલી વારમાં અમ્માએ ચૂલો તૈયાર કર્યો.
જ્યારે દાળ પીસાઈને આવી, ત્યારે સ્વયં અમ્મા બાળકો માટે વડા તળવા
લાગ્યા. એક વાસણમાં વડા રાખી, તેને એક બ્રહ્મચારીને સોંપતા અમ્માએ કહ્યું,
“પુત્ર, આ વડા લઈ જા અને બધા વચ્ચે સમાન ભાગે વહેંચીને પાછો આવ.”

તે બ્રહ્મચારીએ પાસે જે હતા, તેમને એક એક વડુ આપ્યું અને પછી, જે
લોકો દૂર ઊભા હતા, તેમને તે દેવા ગયો. આ દરમ્યાન, જે પાસે ઊભા હતા,
અમ્માએ તેમને બધાને એક એક વડુ વધારે આપ્યું. જે બ્રહ્મચારી બધાને વડા
વહેંચવા ગયો હતો, તે પાછો ફર્યો. પોતાના ભાગનું એક વડુ લીધા પછી, તેના
પાત્રમાં એક વડુ બાકી હતું.

અમ્મા (બ્રહ્મચારીને) : “પુત્ર, અમ્માએ તને બધાને સરખા ભાગમાં
વહેંચવાનું કહ્યું હતું, નહિ કે?”

બ્રહ્મચારી : “બધાને એક એક વડુ આપ્યા પછી, એક બાકી વધ્યું છે.
આના ટુકડા કરી, ફરી બધામાં વહેંચી આવું તો કેમ?”

અમ્મા : “નહિ પુત્ર, એ તું લઈ લે. અહીં જે હતા, અમ્માએ તેમને એક
વધુ વડુ આપ્યું હતું. તને તો એક જ મળ્યું છે. અમ્મા તો તારી પરીક્ષા કરતા
હતા કે, એક જ વડુ બાકી વધ્યું છે એમ વિચારી અહીં પાછું ન લાવતા, તેં તેને
ખાધું કે કેમ.

“કંઈ પણ મળે, ત્યારે સ્વાર્થતાનો ત્યાગ કરી, બધામાં સરખાભાગે તે
વહેંચવું જોઈએ. તે જ એક સાધકનો ગુણ છે. આવી કોઈ પ્રતીક્ષા ન હોય, એવા
સમયે પરીક્ષામાં વિજયી રહેવું, એ જ વ્યક્તિની કુશાગ્રતા સુચવે છે. જેમ કે
સ્કૂલમાં અવારનવાર અણધાર્યા ટેસ્ટ લેવામાં આવે છે. સવારે ક્લાસમાં
પહોંચો ત્યારે પરીક્ષા હોવાની જાણ થાય છે. કોઈ પૂર્વ સુચના આપવામાં નથી
આવતી. આ પરીક્ષામાં જે વિજયી રહે છે, તે જ હોંશિયાર ગણાય છે. અન્ય
પરીક્ષાઓની તારીખની પહેલેથી જ જાણ હોવાથી, તે માટેની તૈયારી કરવાનો
સમય પણ હોય છે. આ જ પ્રમાણે, અમ્મા તમારા સ્વભાવની પરીક્ષા લેવાના
છે, તેની પહેલેથી ચેતવણી આપીને પરીક્ષા લેવાનો કંઈ અર્થ નથી. કોઈ પણ
પ્રકારની પૂર્વ ચેતવણી વિના, અચાનક લેવામાં આવતી પરીક્ષામાં સફળ રહે,
તે વ્યક્તિની મનઃશક્તિને સુચવે છે. ત્યારે જાણ થાય છે કે, તે કેટલો જાગૃત
છે. ત્યારે બીજા પ્રકારની પરીક્ષા તો, અભિનયનો અભ્યાસ કરી, વેશ ધારણ
કરી ભૂમિકા ભજવવા જેવું છે.

“એક સાધકના પ્રત્યેક વચન અને કાર્ય, અત્યંત જાગરૂકતા સાથેનું અને
વિવેકપૂર્ણ હોવું જોઈએ. એક સાધક, અનાવશ્યક એક વાક્ય પણ બોલશે નહિ.
તે એક પણ કાર્ય બેદરકારીથી નહિ કરે. એક ઉત્તમ શિષ્ય, ગુરુના વચનોની
વિરૂદ્ધ એક અક્ષર પણ નહિ ઉચ્ચારે. ગુરુની હરએક આજ્ઞાને સંતોષપૂર્વક
સ્વીકારશે. તેને આ વાતની પૂરી ખાતરી હોય છે કે, ગુરુનું પ્રત્યેક વાક્ય તેના
હિત માટે જ છે. ગુરુના પ્રત્યેક વચનનું પાલન કરવામાં તે આનંદ અનુભવે છે.
તે કોઈ પણ કાર્ય કરવાને તૈયાર હોય છે. હંમેશા તેને આ બોધ હોય છે કે, તે
બધા કાર્યો લક્ષ્ય તરફ દોરી જનારા છે.”

અમ્માના વચનોને અક્ષરશઃ પોતાના જીવનમાં ઉતારવાનો દ્રઢ સંકલ્પ
બધાના મનમાં અંકુરિત થયો. સ્વજીવનમાં એક નવું પ્રભાત ઉદિત થવા, આ
સિવાય અન્ય કોઈ માર્ગ હોય શકે શું?

ત્યારે બ્રહ્મચારીણી લીલાએ એક પ્રશ્ન પૂછયો, “અમ્મા, રાવણ શું ખરેખર
જીવિત એક વ્યક્તિ હતો કે પછી તે એક તત્વ માત્ર જ છે?”

એક બ્રહ્નચારી : “રાવણ કોઈ જીવિત વ્યક્તિ ન હતો. એક તત્વનું નિરૂપણ
માત્ર જ હતો એમ કહીએ, તો પછી રામ પણ જીવિત કોઈ વ્યક્તિ ન હતા.
તેઓ પણ ફક્ત એક તત્વનું નિરૂપણ માત્ર જ હતા, એમ કહેવું પડે.”

અમ્મા : “રામ અને રાવણ, બધા જ જીવિત હતા. પરંતુ, રાવણના
શરીરનું વર્ણન સુચવે છે કે તે દસ ઈંદ્રિયોને આધીન એક મનુષ્ય હતો.”

બ્રહ્મચારી શક્તિપ્રસાદ : “જો ઘેટાઓ અને મનુષ્યને બે માથાં વાળા
બાળકો જન્મી શકે, તો શું દસ માથા વાળો રાવણ ન હોઈ શકે?”

અમ્મા : “ઈશ્વરનો સંકલ્પ હોય તો કંઈ જ અશક્ય નથી.”

અમ્માએ વાત આગળ વધારી નહિ.

અમ્મા સાથે યાત્રા કરી રહેલા બ્રહ્મચારીઓ સાથે, તેમની જ ઉંમરનો એક નવયુવક, કે જે આ પહેલી જ વાર આશ્રમ આવ્યો હતો, તે પણ આ યાત્રામાં જોડાયો હતો

અમ્મા અને બ્રહ્મચારી બાળકોને હસતા આનંદ કરતા જોઈ, વિસ્મયપૂર્વક તે તેમને નિહાળી રહ્યો હતો.

“પુત્ર, અહીં મારી પાસે આવ.”

અમ્માએ તે યુવકને પોતાની પાસેની સીટમાં બેસવાનું કહ્યું.

“પુત્ર, સંકડાશમાં યાત્રા કરવામાં તને કોઈ તકલીફ તો નથી ને?”

“નહિ અમ્મા! કોલેજ જતી વખતે ફૂટબોર્ડ પર સંકડાઈને ઊભા રહી પ્રવાસ કરેલો છે. આ તો કંઈ જ નથી.”

“અમ્મા પણ પહેલાં ભક્તોના ઘરે ભજન માટે બસમાં જ જતાં હતા. પછી બાળકોની સંખ્યામાં વધારો થતાં, બધા એક સાથે બસમાં ચડી શકે નહિ. તબલા અને હાર્મોનિયમ વગેરે સાથે લઈ, એક સાથે બસમાં યાત્રા કરવી અને કાર્યક્રમના સ્થળે પહોંચવું મુશ્કેલ બન્યું. આમ બધાએ પછી વાહન લેવા માટે ખૂબ આગ્રહ કર્યો. પછી આ વેન લેવા માટે અમ્મા સંમત થયા. અત્યારે વાહન કરતાં વાહનના રિપેરનો ખરચ વધારે છે. નહિ કે, રામકૃષ્ણ….” (બધા ખૂબ હસ્યા).

પાછળથી મોટેથી વાતો કરવાનો અવાજ સંભળાયો. અમ્મા તે તરફ ફર્યા,

“બેટા બાલુ?”

“હા, અમ્મા?”

“એક ભજન ઉપાડ.”

શ્રીકુમારે હાર્મોનિયમ લીધું, અને તેને ખોળામાં રાખ્યું.

મનસ ભજ રે ગુરુચરણં…..

આગળ પછી અમ્મા પણ તેમની સાથે જોડાયા, અને બધાએ ભેગા મળી કેટલાક ભજનો ગાયા. ભજન પૂરા થયા પછી, ગાયેલા ભજનોનું માધુર્ય માણતા, બધા થોડીવાર માટે મૌન રહ્યાં! અર્ધ નિમીલિત નેત્રો સાથે, અમ્મા એક બ્રહ્મચારીણી બહેનના ખભા પર માથું ટેકાવીને બેઠા હતા.

પહેલી જ વાર આશ્રમ આવી, અમ્મા સાથે યાત્રા કરવાનું ભાગ્ય પ્રાપ્ત કરનાર તે નવાંગતુકે જ્યારે અમ્માને પોતાના તરફ સ્મિત કરતા જોયા, ત્યારે તેણે એક પ્રશ્ન પૂછવાનું વિચાર્યું,

“અમ્મા, સામાન્યતઃ સાધકોએ સ્ત્રીઓ સાથે હળવું મળવું ન જોઈએ, એમ કહે છે. તો પછી એક સ્ત્રી,ગુરુ રૂપે કેવી રીતે તેમનું નેતૃત્વ કરી શકે?”

અમ્મા : “પુત્ર, સત્યના સ્તરપર શું સ્ત્રી કે પુરુષ જેવું કંઈ છે? પુરુષને ગુરુ તરીકે મેળવવા કરતાં, સ્ત્રીને ગુરુ તરીકે પ્રાપ્ત કરવી, વધુ ઉત્તમ છે! આ કાર્યમાં મારાં બાળકો ભાગ્યશાળી છે. જેઓ પુરુષને ગુરુ તરીકે પ્રાપ્ત કરે છે, તેમણે બધી સ્ત્રીઓથી પર આવવાનું હોય છે. ત્યારે જેમણે એક સ્ત્રીને પોતાના ગુરુ તરીકે પ્રાપ્ત કરી હોય, તેઓ જો ફક્ત ગુરુમાં રહેલી સ્ત્રીથી પર આવે, તો પછી તેઓ વિશ્વની બધી જ સ્ત્રીઓથી પર આવે છે.”

યુવક : “પરંતુ, શ્રીરામકૃષ્ણે તો કામિની કાંચનપર નિયંત્રણ વિષે ભારપૂર્વક કહ્યું છે, તેનું શું?”

અમ્મા : “હા, તેમણે જે કહ્યું છે, તે સાચું છે. એક સાધકે સ્ત્રીનું ચિત્ર સુધ્ધાં ન જોવું જોઈએ. પરંતુ, જેને ગુરુ મળ્યા છે, તેમણે તો ફક્ત ગુરુની આજ્ઞાનું અનુસરણ માત્ર જ કરવાનું હોય છે. કારણ કે, તેમને યોગ્ય માર્ગદર્શન દેવા, તેમને આગળ દોરી જવા અને તેમની રક્ષા કરવા ગુરુ તેમની સાથે જ છે.

“સર્પના ઝેરથી લોકો મરી શકે. પણ જેણે તેનો અભ્યાસ કર્યો હોય, તે ઝેરને કાઢવાની દવા પણ, સાપના ઝેરમાંથી જ તૈયાર કરે છે. ખરું ને? ઉત્તમ ગુરુ શિષ્યના માર્ગમાં બધા પ્રકારના પ્રતિબંધોનું નિર્માણ કરે છે અને તે દ્વારા જ, શિષ્ય તે બધાથી પર આવવાની શક્તિ પણ પ્રાપ્ત કરે છે. પરંતુ, જેને ગુરુનું માર્ગદર્શન ન હોય, તેણે તો ચોક્કસ સંભાળીને રહેવું જોઈએ. તેણે અત્યંત જાગરૂકતા દાખવવી જોઈએ.

“બેટા પૈ, સામે જોઈને તું ડ્રાઈવ કર.”

હસતા અમ્માએ કહ્યું, “તે અરીસામાં અમ્માને જોઈને ડ્રાઈવ કરે છે!”

યુવક : “અમ્મા, આજ સવારથી એક ક્ષણ માટે પણ આપે વિશ્રામ નથી લીધો. આખો દિવસ મહેનત કરી હોવાં છતાં, શું અમ્મા થાક્યા નથી? ત્યારે અમને તો આ શરીર વેદનાથી ભરેલા કોથળા જેવું લાગે છે!”

અમ્મા : “હા, શરીરને દુઃખનો ભંડાર કહે છે. પરંતુ, જેણે સત્યનો સાક્ષાત્કાર કર્યો છે, તે ઋષિઓ આને પરમાનંદનું ધામ કહે છે. અજ્ઞાનમાં સ્થિર રહેનાર માટે, આ દુઃખોથી ભરેલો કોથળો છે. તેમછતાં, નિરંતર અભ્યાસ દ્વારા તેમાંથી નિવૃત થઈ શકાય.

“નિત્યાનિત્યના જ્ઞાન થકી દુઃખથી છુટકારો મેળવી શકાય. જીવનનું લક્ષ્ય શું છે, તે સમજી, તે માટે યત્ન કરનાર, દુઃખથી પર આવે છે. ઘણા સફેદ હંસો બેઠા હોય, તેમની વચ્ચે એક કાળો કાગડો બેઠો હોય, ત્યારે તે કાગડાનો કાળો રંગ આપણને શ્વેત રંગના સૌંદર્યને સમજાવે છે. કાળાશની ઉપસ્થિતિને કારણે આપણે શ્વેતના સૌંદર્યને સમજી શકીએ છીએ. આ જ પ્રમાણે દુઃખ આપણને સુખનું મહત્વ સમજાવે છે. એક વખત દુઃખ અનુભવવાનું થાય, પછી આપણે સંભાળીને રહેશું.

“એક વ્યક્તિ રસ્તા પર જઈ રહ્યો હતો. ચાલતા ચાલતા તેને પગે કાંટો વાગ્યો. ત્યાર પછી તે અત્યંત કાળજી રાખીને આગળ ચાલ્યો. આમ, પાસે જ એક ખાડો હતો તેમાં તે પડતા બચ્યો. જો તેને કાંટો ન વાગ્યો હોત, તો તે આટલી કાળજી રાખીને ચાલત નહિ અને ખાડામાં પડી ગયો હોત.

“બાળકો, નાના દુઃખો મહાન આફતોથી આપણી રક્ષા કરે છે. યોગ્ય વિવેક સાથે જે કાળજીપૂર્વક આગળ વધે છે, તે બધા દુઃખોથી પર આવી, નિત્યાનંદને પ્રાપ્ત કરે છે. જે નિત્યને જાણે છે, જેણે સત્યનો સાક્ષાત્કાર કર્યો છે, તેઓ ક્યારેય દુઃખી નથી થતા. તેઓ હંમેશા આનંદમાં જ હોય છે. હું શરીર છું, આ ભાવથી આપણે સ્વયંને જોઈએ તો દુઃખ જ છે. પરંતુ, તે જ શરીરને જો નિત્યાનંદ માટેના ઉપકરણ તરીકે જોઈએ, તો પછી કોઈ સમસ્યા નથી રહેતી.”

યુવક : “આ જીવનને ભલે આપણે ગમે તેટલું આનંદદાયક કહીએ, પરંતુ અનુભવમાં તો તે દુઃખ જ છે.”

અમ્મા : “પુત્ર, જાણી જોઈને શા માટે ખાડામાં પડવું જોઈએ? દુઃખમાંથી રક્ષણ મેળવવા માટે જ્યારે માર્ગ હોય, તો પછી શા માટે તેમાંને તેમાં જ જીવવાનું? સૂરજના તાપની જેમ, પાણીની ઠંડકની જેમ, સુખ અને દુઃખ, જીવનનો સ્વભાવ છે. પછી શા માટે દુખી થઈને ભાંગી પડવું? મહેનતાણું ન મળે, એવું કામ કરવાથી કોઈ લાભ ખરો? જો દુઃખી થવાથી કોઈ લાભ થતો હોય, તો થાઓ દુઃખી. શરીરપર ક્યાંય લાગ્યું હોય ત્યારે તેને જોઈને રડતા ન રહેવું જોઈએ. તરત જ તેના પર દવા લગાડવી જોઈએ. અન્યથા તેમાં સેપ્ટીક થશે અને તમે કમજોર બનશો. આ જ પ્રમાણે, આધ્યાત્મિકતાને તેના સાચા અર્થમાં સમજીએ તો ક્યારેય, નજીવી બાબતો માટે ભાંગી પડવાનો વારો નહિ આવે.

“ઉત્સવોના દિવસોમાં ફટાકડા ફોડવામાં આવે છે. જે આ જાણે છે કે, હમણાં ફટાકડો ફૂટવાનો છે, તે તેના ફૂટવાના અવાજથી સ્તંભિત નહિ થાય. ત્યારે, આપણી જાણ બહાર તે અચાનક ફૂટે, તો તેના અવાજથી આપણે ચોંકી જશું. એમ પણ બને કે, આપણને કોઈ બીમારી થાય. આત્મામાં સ્થિર રહી જીવન જીવવું, તે દુઃખ રહિત જીવવાનો માર્ગ છે. એ સત્ય છે કે, એક ક્ષણમાં મનને નિયંત્રણમાં લાવવું શક્ય નથી. સમુદ્ર તરીને પાર કરવો કઠિન છે. પરંતુ, તે માટેના માર્ગને જાણી, પ્રયત્ન કરીએ તો શું આ શક્ય નથી? આ જ પ્રમાણે શાસ્ત્રો અને મહાત્માઓએ ભવસાગર પાર કરવા, માર્ગો બતાવેલ છે. તે અનુસારનું જીવન જ યથાર્થં છે. શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરી, સત્‌સંગોનું શ્રવણ કરી, તેના યથાર્થ તત્વને ગ્રહણ કરવું જોઈએ. જ્યારે પણ મહાત્માઓનું સામિપ્ય પ્રાપ્ત કરવાનો અવસર મળે, તો તે ન ગુમાવતા, તેમના ઉપદેશોને જીવનમાં ઉતારી, આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. નિયમિત સાધના, શાસ્ત્ર—અભ્યાસ, સત્‌સંગ, ગુરુમાં સમર્પણ, આ બધું જરૂરી છે. જાગરૂકતા સાથે જીવન નિર્વાહ કરતા લોકો, ક્યારેય દુઃખી થતા નથી.

અચાનક વેન આમ તેમ હાલવા લાગી અને રસ્તાની એક બાજાુએ ધપી ગઈ. સામેથી ઝડપથી આવી રહેલી લૉરી સાથે તેઓ અથડાતા બચ્યા હતા.

“પુત્ર, સંભાળીને ડ્રાઈવ કર!”

“અમ્મા, તે લોરી રસ્તાની ગલત બાજાુએ આવી હતી.”

અમ્માએ જોયું કે એક બ્રહ્મચારી, જે બારીપર હાથ ટેકાવીને બેઠો હતો. તેના હાથમાં પાટો બાંધેલો હતો. તેના હાથમાં કાપા પડયા હતા. અમ્માની નજર તેનાપર પડી. અત્યંત કોમળતા સાથે અમ્માએ તેના હાથ પોતાના હાથમાં લીધા અને કહ્યું, “બેટા, તારાં આખા હાથમાં કાપા પડયા છે. શું બહુ વેદના થાય છે?”

“અમ્મા, એક થોડી ચામડી જ છોલાઈ ગઈ છે. તેમાં માટી ન પડે, તે માટે પાટો બાંધ્યો છે.”

શ્રમ કરેલા હાથના તે ચિહ્‌નોપર, અમ્માએ પોતાના વાત્સલ્યના પ્રતિકરૂપે એક ચુંબન ચોળી દીધું.

કાર્યક્રમ મોડે સુધી ચાલ્યો. બધા મધ્ય રાત્રીએ વેનમાં પાછા ફર્યા. વેનની અંદર ઝોલા ખાતા બધાના માથા એકબીજા સાથે અથડાતા હતા. અમ્મા, એક બ્રહ્મચારીણીના ખોળામાં માથું રાખી સૂતા હતા. બારીમાંથી આવતી પવનની લહેરખી, અર્ધચંદ્ર સમા અમ્માના કપાળ પર વિખરાયેલા વાંકડિયા કેશને, હળવેથી પંપાળીને ચાલી જતી. રસ્તાપર પસાર થતી લાઇટોના પ્રકાશમાં અમ્માના નાકની નથ, આકાશના તારલાની જેમ ચળકતી હતી.

પ્રાર્થનામંદિરનું કાંકરેટનું કામ સવારથી જ ચાલુ થયું હતું. ભારે મહેનતનું કામ હોવાથી, બધાએ અમ્માને આ કામમાં જોડાવવાની મનાઈ કરી.

બ્રહ્મચારી બાલુ : “અમ્મા, આ કાંકરેટ છે. સિમેંટ અને કપચી તમારાં શરીર પર પડશે. સિંમેંટ જો શરીર પડે તો ફોડલા થાય.”

અમ્મા : “શું કહ્યું? શું ફક્ત અમ્માને જ ફોડલા પડે? અને તમને બાળકોને ફોડલા ન પડે?”

બાલુ : “એમ નહિ! અમ્મા, તમે આવશો નહિ. અમો બધા કરીશું.”

અમ્મા : “પુત્ર, અમ્માને કામ કરવામાં કોઈ તકલીફ નથી. અમ્મા ઘરમાંને ઘરમાં રહીને મોટા નથી થયા. અમ્મા મહેનતનું કામ કરવાને ટેવાયેલા છે.”

વાત્સલ્યસભર તે શબ્દોની સામે બધાયે નમતું જોખવું પડયું. સિમેંટના તગારા ઉંચકીને પસાર કરવાના કામમાં અમ્મા પણ બાળકો સાથે જોડાયા.

કાંકરેટથી ભરેલા તગારા પસાર કરતી વખતે, પાસે ઊભેલા એક બ્રહ્મચારીના હાથમાંથી એક તગારું નીચે પડી ગયું. જલ્દીથી તે પાછળ ખસી ગયો, જેથી તે તેના પગ પર ન પડતા, જમીન પર પડયું. તગારામાંથી સિમેંટ અને કપચીના છાંટા અમ્માના મુખ પર પડયા, અને ત્યાં તેના નિશાન પડી ગયા. એક બ્રહ્મચારીણીના હાથમાંથી ટુવાલ લઈ અમ્માએ પોતાનું મુખ લૂછયું, અને પછી તે ટુવાલને માથાંપર બાંધી, અમ્મા નાટકીય ભાવમાં ઊભા રહ્યાં. મહેનતના કામ મધ્યે અમ્માનો આ ભાવ જોઈ બધા હસી પડયા.

સૂરજ જેમ માથાં પર આવવા લાગ્યો, પરસેવાના બિંદુઓ અમ્માના કપાળ પરથી ટપકવા લાગ્યા. અમ્માને આ પ્રમાણે તડકામાં ઊભા રહી, મહેનતનું કામ કરતા જોઈ એક ભક્ત છત્રી લઈને આવ્યો. પરંતુ, અમ્માએ તેને છત્રી ખોલવા દીધી નહિ. તેમણે કહ્યું, “મારાં આ બાળકો તડકામાં ઊભા રહીને આટલી મહેનત કરે છે, ત્યારે શું ફક્ત અમ્માએ જ છત્રી નીચે સુખેથી ઊભું રહેવું?”

કામ મધ્યે, બાળકોને સ્મરણ કરાવતા અમ્માએ કહ્યું,

“બાળકો, તમારી પાસે જે ઊભા હોય, તેમને તમારાં ઈષ્ટદેવ સ્વરૂપે જોવાનો પ્રયત્ન કરો. તમે તમારાં ઈષ્ટદેવના હાથમાં આપી રહ્યાં છો, એવી ભાવના સાથે તગારું તમારી પાસેની વ્યક્તિને આપવું. આમ કરવાથી, સમયનો બગાડ પણ નહિ થાય.”

અમ્માના હાસ્યમાં વર્તમાનની મહેનતની કઠિનાઈ કે સમયનું પસાર થવું, કંઈ ખબર પડી નહિ. બાળકોના મનમાંથી મંત્રજાપ છુટી જતો હતો. આ જોઈ અમ્માએ નામકિર્તન ગાવાનું શરૂ કર્યું.

ૐ નમઃ શિવાયા… ૐ નમઃ શિવાયા… ૐ નમઃ શિવાયા…

સાંજ સુધી કામ ચાલ્યું. સિંમેંટનું કામ કરવાને ટેવાયેલા ન હોવાથી, ઘણાખરા બ્રહ્મચારીઓના હાથમાં કાપાં પડયા હતા.

કામ પૂરું થયા પછી, થાક ઉતારવા જેટલો સમય પણ કોઈને મળ્યો નહિ. તિરુવનંતપુરમ્‌ જવા માટે તૈયાર થયા.

સવારથી કામમાં ભાગ ન લેતા, આખો દિવસ સંસ્કૃતના અભ્યાસમાં ડૂબેલા એક બ્રહ્મચારીને કિનારે બેઠેલો જોઈ, અમ્મા તેની પાસે ગયા અને કહ્યું,

“પુત્ર, બીજાના દુઃખ પ્રત્યે જેને કરૂણા ન હોય તે ક્યારેય આધ્યાત્મિક વ્યક્તિ નથી. તેના માટે ઈશ્વર દર્શન શક્ય નથી. બાળકોને કામ કરતા જોઈ, અમ્માથી રહેવાયું નહિ. બાળકો એકલા કામ કરે છે, એ વિચાર માત્રથી અમ્માનું શરીર કાંપવા લાગે છે. પરંતુ, તેમની જોડે રહું ત્યારે બધું વિસરી જાઉં છું. ગમે તેટલા થાકેલા હશે, છતાં અમ્મા ત્યાં જઈને ઊભા રહે છે. એમ વિચારીને કે, ઓછામાં ઓછું હું તેમનો થાક તો હળવો કરી શકું છું.

“પુત્ર, તું આટલો નિર્દયી કેવી રીતે બની ગયો? આટલા બધા લોકો જ્યારે કામ કરતા હતા, ત્યારે તને કેવી રીતે તેમનાથી અલગ રહેવાનું મન થયું?”

બ્રહ્મચારી પાસે કોઈ જવાબ હતો નહિ. તે દુઃખી થઈ માથું નીચું કરી ઊભો રહ્યો. અમ્માએ તેને ફરી કહ્યું, “પુત્ર, પુત્ર તને દુઃખી કરવા માટે હું નથી કહેતી. પરંતુ ભવિષ્યમાં તું આ વાતની કાળજી લે, એટલા માટે કહું છું.”

“બધું ભણીને મગજમાં ભરવાથી, તે શું કામનું? હૃદય પણ વિશાળ બનવું જોઈએ. બુદ્ધિની સાથે હૃદય પણ વિકસવું જોઈએ. તે જ સાધના છે. હૃદય જો કરુણાથી ભરેલું ન હોય, તો કોઈ અનુભૂતિ શક્ય નથી.”

ભૂશિરના કિનારે નૌકા આવી પહોંચી. અમ્મા અને બ્રહ્મચારીઓ સામે પાર પહોંચ્યા, ત્યારે વેનને લઈ બ્ર.રામકૃષ્ણ પણ ત્યાં આવી ગયા. વેનને સમી કરાવવા રામકૃષ્ણન્‌ સવારના વહેલા કોલ્લમ ગયા હતા અને અત્યારે જ પાછા ફર્યા હતા. બપોરે ભોજન પણ કર્યું ન હતું. તે માટે સમય જ ન હતો. વેનને લઈને પાછા ફર્યા ત્યાં સુધીમાં અમ્મા આવી ગયા હતા અને તરત જ તેઓ નીકળી ગયા. અમ્માએ રામકૃષ્ણને પોતાની પાસે આવીને બેસવા માટે કહ્યું.

રામકૃષ્ણ : “અમ્મા, હું પરસેવાથી ગંધાઈ રહ્યો છું. મારાં વસ્ત્રો બધા મેલા છે. પાસે બેસીશ તો દુર્ગંધ આવશે. અમ્માના વસ્ત્રો પણ ખરાબ થશે.”

અમ્મા : “અમ્મા માટે તે કોઈ પ્રશ્ન નથી. પુત્ર, તું અહીં આવ. અમ્મા તને બોલાવી રહ્યાં છે. ગમે તેમ તો તે મારાં બાળકનો પરસેવો છે. મહેનતનો પરસેવો છે. અમ્મા માટે તો તે ગુલાબજળ સમાન છે.”

અમ્માના ભારપૂર્વકના આગ્રહને માન આપતા, બ્ર.રામકૃષ્ણન્‌ અમ્માની પાસે આવીને બેસી ગયા. બ્રહ્મચારી પૈયે વેન હંકારી. માર્ગ મધ્યે એક ભક્તના ઘર પાસે વેન ઊભી રાખી, તે ઘરમાંથી ભોજન મંગાવી, રામકૃષ્ણન્‌ને ખવરાવાનું અમ્મા ભૂલ્યા નહિ.

એક ભક્ત : “આધ્યાત્મિક માર્ગમાં ઘણી ઉન્નતિ કર્યા પછી, એક કર્મયોગીના લોકસેવા અર્થે કરેલા કર્મો નહિવત્‌ થાય છે શું?”

અમ્મા : “કર્મ એમ કાંઈ નહિવત્‌ થતા નથી. આખર સુધી, કર્મ તો રહેવાનું જ.”

ભક્ત : “અમ્મા, શું શ્રેષ્ઠ છે, ભકિતયોગ કે કર્મયોગ?”

અમ્મા : “પુત્ર, ભક્તિયોગ અને કર્મયોગ, ભિન્ન નથી. વાસ્તવમાં એક યથાર્થ કર્મયોગી જ યથાર્થ ભક્ત છે, અને યથાર્થ ભક્ત જ યથાર્થ કર્મયોગી. તેમછતાં બધા કર્મો, કર્મયોગ નથી થતા. નિષ્કામભાવથી, માત્ર ઈશ્વરને અર્પિત કરેલું કર્મ જ કર્મયોગ બને છે. આ જ પ્રમાણે, મંદિરોમાં જઈ ચારવાર પ્રદક્ષિણા કરવાથી કે બંને હાથ ઉંચા કરી નમસ્કાર કરવાથી, તે ભક્તિ નથી થતી. મન ઈશ્વરમાં રહેવું જોઈએ. જે કોઈ કર્મ કરો, તેને ઈશ્વરને અર્પિત પૂજા માની, શ્રદ્ધા અને ભક્તિભાવ સાથે કરવું જોઈએ. બધામાં પોતાના ઈષ્ટદેવના દર્શન કરી, બધાને પ્રેમ કરી, બધાની સેવા કરવી જોઈએ. ઈશ્વર પ્રત્યે પ્રેમ અને સમર્પણ હોય, ત્યારે જ તે ભક્તિ બને છે.

“કોઈ પણ કર્મ કરતી વખતે, જે મનને પૂર્ણરૂપે ઈશ્વરમાં સ્થિર રાખે છે, તે જ યથાર્થ કર્મયોગી છે. બધામાં ઈશ્વર છે, આ મનોભાવ જ ભક્તિ છે. આથી વિપરીત, પૂજા કરતી વખતે મન જો બાહ્ય વિષયોમાં ભટકતું રહે, તો તે પૂજા, ભકિતયોગ નથી. કારણ કે, તે પછી એક બાહ્ય ક્રિયા જ છે. તેને ઈશ્વરપૂજા ન કહેવાય. પરંતુ, જો સંડાસ સાફ કરતા હો કે કચરો સાફ કરતા હો, ત્યારે મંત્રજાપ સાથે, એ મનોભાવ સાથે કાર્ય કરીએ કે આપણે ઈશ્વર માટે કાર્ય કરી રહ્યાં છીએ, તો તે ભક્તિયોગ છે, કર્મયોગ છે.

“એક ગરીબ મહિલા હતી. તે જે કોઈ કામ કરે, હંમેશા “કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ”, એમ કહીંને જ કરતી. ઘરનું આંગણું સાફ કરી, કચરો ભેગો કરીને બાળતી વખતે, બાળકોને નવરાવતી વખતે, તેના માટે તે બધું, “કૃષ્ણાપૃણમસ્તુ” હતું. તેના ઘરને અડીને જ એક મંદિર હતું. ત્યાંના પૂજારીને આ મહિલાના હંમેશના આ, “કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ” સ્હેજેય ગમતા નહિ. કચરો બાળતી વખતે, આ મહિલાનું “કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ” તેનાથી સહન નહોતું થતું. અનેકવાર તે સ્ત્રીપર સખત ક્રોધ કરતો. પણ તે ક્યારેય સામું બોલતી નહિ.

“એકદિવસે તે સ્ત્રીએ પોતાના ઘરની સામે પડેલું છાણ ઉપાડીને બહાર ફેંક્યું અને ચૂક્યા વગર હંમેશની જેમ, “કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ” બોલી. તે છાણ બાજાુના કૃષ્ણમંદિરની સામે જઈને પડયું. પૂજારી આ બધું જોઈને ઊભો હતો. ક્રોધથી તે કાંપવા લાગ્યો. તે પેલી સ્ત્રીને ઢસડીને મંદિરમાં લઈ આવ્યો અને તેની પાસે પેલું છાણ ઉંચકાવ્યું. અને પછી તેને સારો એવો માર મારી, ત્યાંથી ધક્કા મારીને ભગાડી.

“બીજે દિવસે સવારે પૂજારીના હાથમાં જાણે લકવા લાગ્યો હોય, તેમ તેનો હાથ સ્થિર બની ગયો. પોતાનો હાથ તે હલાવી શકતો ન હતો. તે ઈશ્વરને પોકારવા લાગ્યો. રાત્રે ઈશ્વર તેના સ્વપ્નમાં આવ્યા અને કહ્યું, “તું મને જે દૂધ અને ખીર ધરે છે, તેના કરતાં મારાં ભક્તે આપેલું છાણ મને વધું પ્રિય છે. તું જે કરે છે, તે પૂજા નથી. ત્યારે પેલી સ્ત્રીનું એક એક કાર્ય પૂજા છે. મારાં એવા ભક્તના હૃદયને તે દુઃખ પહોંચાડયું છે. હું તે સહન ન કરી શકું. મારાં ભક્તના પગ પકડીને માફી માગીશ, તો જ તારું આ દુંઃખ દૂર થશે.” પૂજારીને પોતે કરેલી ભૂલ સમજાઈ. તેને પેલી સ્ત્રીના પગે પડી માફી માગી. અને તેનું કષ્ટ પણ દૂર થયું.”