प्रश्नः – मातः, आबहोः कालाद्भवती भारतवर्षस्य सर्वाणि राज्यानि, अन्यानि राष्ट्राणि च गत्वा तानि पश्यन्ती वर्तते । एषु वर्षेषु यूरोपराष्ट्रेषु अमरिकायां च कानि परिवर्तनानि दृश्यन्ते ?

अम्बा – पुत्राः, माता कदापि भारत-अमरिकयोर्मध्ये उत भारत- युरोपयोर्मध्ये भेदं गणयति । अत्रत्याः तत्रविद्यमानाश्च सर्वेऽपि पुत्रा मदीया एव । अथापि पश्चिमराष्ट्राणां संस्कृतिः अस्मत्संस्कृतेः भिन्ना वर्तते । विविधराष्ट्राणां स्वाभाविकं प्राकृतिकवातावरणम्, आर्थिकी स्थितिः, भावनात्मकविषयेषु साधिता पक्वता च संस्कृतेः जनानां च निर्माणं विधास्यति । अवश्यं अत्रोक्तेषु क्षेत्रेषु राष्ट्राणां मध्ये भेदः विद्यत एव । अत्र भारते पथिषु वाहनानि वामभागे चलन्ति, अमरिकायां तावत् दक्षिणभागे यान्ति । एवं रीत्यैव सांस्कृतिकभिन्नतापि भारतामरिकयोर्मध्ये विद्यते ।

यद्वा भवतु, सर्वत्रापि देशेषु प्रेम्णः शान्तेश्च स्वभावः समान एव । राजकीयकारणादुद्भूताः सीमानः इदं सत्यं न निवारयितुं क्षमाः । गोः दुग्धं यत्र क्वापि वा भवतु श्वेतरूपेणैव भाति – भारते अमरिकायाम् यूरोपराष्ट्रेषु वा । अग्नेः स्वभावोऽपि सर्वत्र समान एव । तद्वदेव मधु सर्वत्र मधुरमेव भवति । तथैव शान्तेरनुभवोऽपि समानो भवति सर्वत्र देशेषु । भाषा, सामाजिकी स्थितिः, वर्गभेदो वा न कदापि शान्तेः पेम्णश्चानुभवं रोद्धुम् अन्यथाकर्तुं वा समर्थाः । इदमेव मातरं तस्याः पुत्रैः सह निबध्नाति विश्वस्मिन् विश्वे । माता तदुभयमेव सर्वत्र दिदृक्षति ।

बहुवर्षेभ्य अर्जितेनानुभवेन अम्बा वक्तुमुत्सहते यत् एषु दिवसेषु यूरोप- अमरिकयोः खण्डयोर्जनानां आध्यात्मिकासक्तिरेधमाना दृश्यत इति । तत्रत्या जनाः स्वजीवने सकलमपि स्वातन्त्र्यमनुभवन्ति । कृष्णं चर्म अपि श्वेतं कर्तुमिमे जनाः समर्थाः, अथ च श्वेतं चर्म कृष्णरुपेण परिणमयितुमपि । स्त्री काचित् पुरुषरूपेण परिणाममेतुं क्षतमे, पुरुषः स्त्रीरूपेणापि । वयसः कारणात् मुखे समुद्भूतानि चिह्नान्यपि शस्त्रक्रियया समीकर्तुं कुशला इमे । स्वशिरसः केशराशेः कञ्चनभागं नीलवर्णेन, कञ्चनभागं पीतवर्णेन, अथ कञ्चिद्भागं रक्त्तवर्णेनापि रञ्जयितुं समर्थाः । वस्तुतः केशान् येनकेनापि वर्णेन वर्णनं शक्यमत्र । स्त्री स्त्रियमेव वोढुमवकाशोऽस्ति, पुरुषश्च पुरुषम् । नगरान्नगरं प्रति वासपरिवर्तनं तु अतिसामान्यम् । स्वेच्छया वस्त्राणि धर्तुं कश्चिदत्र पारयति । परन्तु लब्धेऽपि एत्रादृशे  स्वेच्छापूर्णे स्वातत्र्ये इमे जनाः खिद्यन्ते भ्रमनिरसनञ्चानुभवन्ति । अनेन तैरनुभूतमेकं सत्यं तथ्यमस्ति यत् स्वातन्त्र्यं नाम तन्न भवति यद्बहिष्ठं, किन्त्वान्तरिकमेव स्वातन्त्र्यं स्वातन्त्र्यं भवतीति । तत्तु स्वेनैवान्वेष्टव्यं भवति । इदमेव तान् अन्तर्मुखीकरोति, अध्यात्मिकोन्नत्त्यै च प्रेरयति । वस्तुपूर्णं भौतिकं जगद्विहाय तेऽद्य आध्यात्मजगदुत्प्रेक्षन्ते । पाश्चात्याः भारतीयसंस्कृतिमधीयानाः सन्ति एषु दिनेषु । तद्विरुद्धदिशि भारतीयाः अध्यात्ममार्गं विहाय भौतिके जगति नितरां रुचिमापन्नाः पाश्चात्यानुकरणरताश्च विराजन्ते । पाश्चात्यैर्यत् निष्ठीवितं तदेव महाप्रसाद इति आमनन्तो वयं स्वदामहे । वस्तुजगति सुखं नास्तीति विदित्वा ते तत्त्यक्तुमासक्ताः, वयं च तदेव वस्तुजगदालिङ्गितुमुद्युक्ताः । जीवनमूल्यानां तिरस्कृतिरस्माभिर्भारतीयर्विधीयमाना विद्यते, पाश्चात्त्यास्तावत् तान्येव मूल्यानि आत्मसात्कर्तुं यतमानास्सन्ति ।

आत्मने बोधितस्य विषयस्यावगमनार्थं ते यतन्ते, अथ अत्र भारते तावद्बालाः यद्यपि चतुराः अथापि श्रुतस्यावगतस्यापि विषयस्य अङ्गीकारं न कुर्वन्तः सन्ति (अथाप्यत्र सर्वेऽपि भारतीयबालकास्तादृशा इति माता न वदन्ती अस्ति ) । पाश्चात्त्याः यदि विषयमवगच्छन्ति, तत्सत्यमिति च विदन्ति चेत्तस्य स्वीकारे व्रीडां न कुर्वते । तेषां भौतिकोन्नतये अपि इदमेव कारणमिति कश्चित् वक्तुं शक्नोति ।

भारतस्य वास्तविकी सम्पद्भवति तस्य संस्कृतिः । अत्रत्या जनाः तद्वेत्त्तुं नोत्सहन्ते इति विषीदति मनः । प्रज्ञासागरस्यान्तः इमे जना  न निमज्जन्ते । देवालयाः एव तेषां भक्तेर्भावस्य च एकैवाधारशिला । तेषां श्रद्धा अपि अन्तरन्तः दृढतरमूलवती नास्ति । अत एव  अस्याः संस्कृतेः वैज्ञानिकं प्रतिपत्तिमाप्तुं अत्रत्या जनाः सिद्धा भवेयुः ।

इमामेव संस्कृतिम् अधीत्य पाश्चात्त्याः तथ्यमव्चगत्य तेनैव तथ्येन नितरां निबद्धा अविचलिताः सन्तः प्राणन्ति । किन्तु अस्माकं भारतीयानां जीवनपद्धतिरेव एतद्विरुद्धदिशि प्रवर्तमानाऽस्ति । पूजागृहे पूजन्तं पितरं दर्शं दर्शं शिशुः तमेवानुसरति, पितुः करग्राहं प्रदक्षिणां कुरुते च । स एव शिशुः प्रवृद्धस्सन् स्वपुत्रमपि इदमेव शिक्षयति । उभावप्येते न जानीतः किमर्थम् इदं कर्म करणीयम्, एतस्य तथ्यं किमिति च । अद्यत्वे एतादृशी काचिच्छोशनीया स्थितिरुद्भूताऽस्ति यत्, भारतीयसंस्कृतिं वेत्तुं भारतीयाः पाश्चात्त्यैर्लिखितान् ग्रन्थान् अधीयीरन्निति ।

अध्यात्मिकोन्नतेः सरलो मार्गः विद्यते गुरोरङ्घ्रिपद्मयोरात्मनः सम्पूर्णतया समर्पणम्। संशयलेशं विना गुरुवाक्यमेवानुसरणीयं नितराम्। कार्यममुं कर्तुं तत्सहकारि मनः अस्माभिराप्तव्यम् । एतदनन्तरं वस्तुतः सर्वमपि सुलभायते।

गुरुर्यद्वा उपदिशतु नाम, शिष्यस्य मनसि तावत् स्वार्थपूर्णा इच्छा एव जागर्ति , तदनुसारमेव शिष्यः प्रवर्तते कर्मणि। तत्परिणामेन सः दोषानपि समाचरति, ये च दोषाः दुःखहेतवो भवन्ति भाविनि काले। प्रायः तदानीमेव स वेत्ति यत् तस्य कर्माणि तन्मनोनुगुणान्यासन्नतु गुरुवचनानुगुणानि। इदं वास्तवज्ञानं  ततः परं गुरुवाक्यानुसारणे प्रेरणादायि भवति। गुरुशरणागतिभावेन या शान्तिः यश्च आनन्द अवाप्यते केनचित्, तावेव शान्त्यानन्दौ ततः परं तच्छरणागतिभावम् ततोऽपि वर्धयितुं तं प्रेरयतः। तदानीमेव शिष्यः स्वमनोकामनाः गुरुचित्तानुसारं परिवर्तयितुं समर्थो भवति। श्रद्धापूर्णेन प्रयत्नेन शिष्यस्य अन्तः विद्यमानः आत्मगुरुः अवबुद्धो भवति। किन्तु तदर्थं शिष्यः अवश्यं श्रद्धधानः, सहनापूर्णः, शरणागतिभावयुक्तः आशावादी च भवेत्।

अध्यात्माध्वगाः दोषान् कुर्युरेवेति सामान्यो विषयः। अथापि दोषेणापहतचेतः सन् न कश्चित् विरमेत्, यतो दोषैरेव भवति कश्चिन्मनीषी। पङ्के खलु पङ्कजोत्पत्तिः?  दोषान् कृत्वाऽपि तत्समीकरणार्थं यदि न यतेम, तर्हि स भवति महान् दोषः। पदक्रमणं कुर्वन् ननु शिशुः स्खलति पतति च? पतति, पुनरुत्तिष्ठति, पुनः पतति- अथापि यत्नेन न विरमति। शिशोः श्रद्धा तावत् मातुरुपरि, या सर्वदा पतिते शिशौ करुणापूर्णा, निरन्तरप्रयत्नाय प्रेरणादायिनी च। तथैव श्रद्धावन्तं पुरुषं भगवानपि सर्वेभ्योऽपि भयेभ्यः रक्षति। अहङ्कारवशात् कदचित् शिष्यः नेमां करुणां विजानीयात्। अथापि यदि सः मुग्धः, शुद्धहृदयः, विनयशीलश्च भवति तर्हि कालान्तरे सर्वमपि तेनावगतं भवति।

अस्माकं शरीराणि प्रवृद्धानि नास्माकं मनांसि। यदि मनः प्रवृद्धिमियात्तर्हि  शिशोर्मनः इव मुग्धता तत्र भवेत्। तादृशीं मुग्धतामाप्तुं विद्यारम्भकालिकी श्रद्धा सर्वदा अस्मासु भवेत्। सर्वमपि जानामीति चिन्तयन् मानवः नैवैधते नापि ज्ञानमाप्नोति। यदि किञ्चित् पात्रं सर्वात्मना पूर्णं तत्तर्हि तस्मिन् किं वा नूतनं द्रव्यं अन्तर्भवितुमर्हति? कुम्भोऽपि यदा कूपजले निमग्नो भवति तदैव खलु स्वान्तः जलं पूरयितुं प्रभवति? नोबेल् (Nobel) पुरस्कारभागपि यदि नूतनतया वेणुवादनमध्येतुं काङ्क्षति तर्हि तेनापि गुरुः शरणीगन्तव्य एव। लौकिके जीवने कश्चित् महान्विज्ञः स्यान्नाम, अथापि अध्यात्मिकक्षेत्रे सः बालवदेव स्यात्। गुरुपादयोर्नतिं विना अस्मिन् जगति अध्यात्मविज्ञानज्ञानोपायः न कश्चिद्विद्यते। एकयैव कुञ्चिकया न कश्चित् सर्वाण्यपि कीलकानि उत्कीलयितुं पारयति। गुरुशरणागतिं विना अध्यात्ममार्गे अङ्गुलिप्रमाणिका अपि प्रगतिः नैव शक्या ।

मुग्धया भावनया ज्ञानार्जनकाङ्क्षया च यदि कश्चित् गुरुमुपसर्पति तर्हि ब्रह्मज्ञानावाप्तौ न किञ्चित् कष्टमनुभवति सः अध्यात्मज्ञानभाण्डागारस्योद्घाटनमेव गुरुशरणागत्या भवति।

भगवदवगमने श्रद्धा, विनयश्च शिष्याय मुख्ये सम्पदौ। आदाविदम् आत्मसु उद्भावयन्तु। तदानीमेव वयं सर्वस्यापि ज्ञानस्य ग्राहका भवामः, तेनैव पूर्णाश्च भवेम। आत्मज्ञानं सर्वासु अस्मासु स्वयमेव पूर्यमाणं वर्तते; यद्यपि बहुशो वयं तद्विद्यमानं नावैमः।

पुत्रकाः, नवरात्रिर्नाम पराशक्तेः पूजनस्य पर्व भवति । या सा सर्वशक्ता, सृष्टेर्मूला च भवति पराशक्तिः ।

नवरात्रिः सत्सङ्कल्पानां, तपसः, पूजायाश्च शुभकालोऽस्ति । पूजायाः प्रकारः क्रमश्च प्रदेशानुगुणं भिद्येत । केषुचित् प्रदेशेषु नवदिनानि यावत् देव्याः नवरूपाणि क्रमादाराध्यन्ते । क्वचिदन्यत्र पर्वणः आदिमेषु त्रिषु दिनेषु कालिकात्वेन, ततः परं दिनत्रयं यावत् लक्ष्मीत्वेन, अन्तिमदिनत्रये सरस्वतीरूपेण इयं शक्तिः आराध्यते । क्वचिच्च केवलं नवरात्रेः अन्तिमं दिनत्रयं पर्वत्वेन आचर्यते ।

अतिनिद्रा, आलस्यं, लोभः, क्रोधः, अहङ्कारः, असूयादयः ऋणात्मकगुणाः अध्यात्ममार्गे अस्मान् रुन्धन्ति । तान् सर्वानपि ऋणात्मकगुणान् तपसा दृढसङ्कल्पेन च छित्वा अध्यात्मकोन्नतिः साध्या इत्ययं सन्देशः नवरात्रिपर्वणि व्यक्तो भवति । प्रार्थनया ध्यानेन च मानवः चित्तशुद्धिं, कल्याणं च समवाप्नोति । सङ्कल्पबलेनैव आत्मशक्तेः जागरणं, स्वात्मनिग्रहं च साधितुं पारयामः । पर्वान्ते विजयदशमीति दशमो दिवसः विजयस्य द्योतको भवति ।
दुर्गाष्टम्यां तन्नाम पर्वणः अष्टमे दिवसे अस्मत्पुस्तकानि, कर्मक्षेत्रसम्बद्धानि वस्तूनि, यन्त्राणि वा पूजनार्थः मातुः पुरतः स्थापयामः । यतो वयं सर्वे अस्मज्जीवनयापनार्थम् एषु वस्तुषु निर्भराः स्मः । कृष्यादिकर्मण्युपयुज्यमानानां वस्तूनां पूजनेन प्रत्येकमपि कर्म पूजात्वमेति । पूजासम्पूर्तेः परं तान्येव वस्तूनि प्रसादत्वेन स्वीकृत्य तान्युपयुज्य कर्मकुर्वाणो वयं जीवनस्य पुनरारम्भरूपसम्भ्रममाप्नुमः । विजयदशमी तु नूत्नस्य शुभारम्भस्य सुमुहूर्त इति मन्यते बुधैः । अत एव बालाः तस्मिन् दिने विद्यारम्भं कार्यन्ते । विद्यारम्भस्यादौ लिख्यमाने, “ॐ हरिः, श्री गणपतये नमः” इति वाक्ये आन्तं अक्षरसमाम्नायं अभिव्यङ्क्तः । मानवज्ञानस्य मूलमस्ति खलु अक्षरम्! वाग्देवी यस्य जिह्वाग्रे विलसति सः मूकोऽपि भवति वाग्ग्मी, निरक्षरोऽपि जायते पण्डितः । पारमार्थिकं सत्यमेकमेवास्ति यत् शुद्धा प्रज्ञा । सर्वमपि जगत् रुपान्तरम् अवस्थान्तरं वा प्राप्येत, अथापि जगन्मूलं यदक्षरं तन्न विपरिणमते । तामेव शक्तिं वयं देवीति मन्यामहे । सूर्यः अपि च तत्किरणाः, मधु अपि च तन्मधुरता, शब्दः तदर्थश्च यथा सर्वदा अभिन्नाः तद्वत् देवता तच्छक्तिश्च अभिन्ने एव ।

अस्मदिष्टां देवतामूर्तिं पूजयितुं वयं स्वतन्त्राः । मातेव, गुरुरिव, मित्रमिव, पितेव, प्रभुरिव अथवा अस्मत्पुत्र इव देवं भावयितुं वयं समर्थाः । परं तत्पूजनम् अध्यात्मविषयनिबद्धः स्यात् । मानवसम्बन्धेषु मातृ-पुत्र सम्बन्धः गरीयान् भवति । पुत्रस्य मात्रा सह गरिष्ठमस्ति स्वातन्त्र्यम् । रोदनेन वा सः मात्रा स्वेष्टं फलमाकलयति । माता क्वचित् स्वपुत्रं ताडयेन्नाम, अथापि पुत्रकं गृहीत्वा एव ताडयति सा न तु तं द्रावयति । भवतीं विना न मेऽस्ति अन्यशरणमिति भावो भवति पुत्रकस्य । लोकस्य सर्वस्या अपि समस्यायाः समाधानं मातुरुत्सङ्गे प्राप्नोति बालः । इयमेव दृष्टिः भगवद्विषयेऽपि अस्मासु स्यात् । मातुर्नाम सा भवति सहनशक्तेः पराकाष्ठा । अनेकधा कृतापराधमपि बालं सा सहते, क्षमते च माता । जगन्माता यास्ति सा सर्वस्यापि विषये इमावेम प्रीतिं विधत्ते ।

केचन प्रच्छन्ति यत् “ किमर्थं सा माता मायेत्यभिधीयते? माया नाम या बध्नाति, या मोहयति, या अस्मान् दुःखयति ननु?” इति । परन्तु इदं जगन्नाम देव्या एव व्यक्तं रूपम् । यतः सा सर्वान्तर्मयी, अत एव माया अपि सैव भवति । मायाविमोचनी अपि देवी एव । देवी एव विद्याविद्यास्वरूपा अस्ति । विद्या नयति सत्यं प्रत्यस्मान्, अविद्या नयत्यसत्यं प्रति । मन एव मायेति कथ्यते, सा काचिद्बाह्या शक्तिर्नास्ति । माया नाम मनसः मूलरूपमिव । मन एव कारणं बन्धमोक्षयोः ।

कदाचित् चोराणामेको गणः कस्यचिद्धनमपहृत्य, रज्वा तं बद्धवा, तमेकस्मिन् कूपे निक्षिप्य अहिनत् । स च साह्यार्थम् उच्चैः अक्रन्दत् । तत् श्रुत्वा केचन तदुद्धरणार्थं उपकूपम् अगुः । रज्जुमेकं कूपे प्रक्षिप्य तं मनुष्यम् अरक्षन् जनाः । अत्र हि पूर्वतनो रज्जुः तमबध्नात्, अपरश्च तमरक्षत् । इत्थं मन एव मनुष्यस्य बन्धनस्य मोक्षस्य च हेतुर्भवति । एकया एव कुञ्चिकया द्वारस्य पिधानम् उद्घाटनं वा साध्यम् ननु? कुञ्चिकायाः उपयोगः कस्यां दिशि क्रियते इत्येतदेव निर्धारयति यद्वारस्य पिधानं वा उद्घाटनं वा । मनोऽपि इत्थंरूपमेव । अस्मद्दुःखस्य प्रायशो हेतुर्भवति अतथाज्ञानम् । सायंकाले अस्तंयन्तं सूर्यं दृष्ट्वा शिशुः क्रन्दति, सूर्यो जलेषु निमग्नः इति भावयित्वा । सैव स्थितिरस्माकमपि ।

देवस्य सृष्टौ प्रत्येकस्यापि वस्तुनो भवति तत्तत्प्रामुख्यम् । नात्र किञ्चित् लघुः, न किञ्चित् गुरुर्वा । प्रत्येकमपि जीवं देववद्भावयित्वा सेवताम् । इयं समदृष्टिः अस्मासु अपेक्षिता ।अयमपि नवरात्रिपर्वणः सन्देशो विद्यते । जगतः पराशक्तिः सर्वानपि पोषयन्ती, प्रीणयन्ती च विद्यते मातृवत् ।
सम्यग् ज्ञानस्य आविष्कृतिः अस्मदन्तः एव भवेत् । शास्त्राणां ज्ञानम् अपि च तेषां स्वजीवने पालनमित्यंशः अस्मासु स्यात् सर्वदा । नवरात्र्युत्सवः मत्पुत्रकेषु सर्वेषु इदं ज्ञानं जागरयेत् । सा देवी सर्वानस्मान् आशीर्वदेत् ।

अनेकजनाः वदन्ति,ईश्वरः अस्मान् सॄष्टयितुम् एकमेव कारणं स्वातन्त्र्येण स्व इच्छानुसरणं जीवनार्थमेव, सुखानुभवार्थमेव एतद् शरीरं भगवता दत्तम् इति। एतद् सत्यमेव शरीरस्तावद् सुखादीनाम् अनुभवार्थमेव। मार्गाणां निर्माणोद्देशः तावद् तेषु यानचलनार्थमेव। किन्तु स्व इच्छानुसरणं, नियमान् लङ्खयित्वा यानं चालयति चेत् अत्याहितः सम्भवति। श्रद्धां विना स्व इच्छया चलति चेत् अत्याहितः सम्भवति। सर्वाण्यपि कार्याणि तद् तद् धर्मानुसरणमेव करणीयम्। सर्वेष्वपि कार्यॆषु तद् तद् धर्मानुसरणमेव कर्म कर्तव्यः। धर्मेण विना किमपि करोति चेत्; वाग्वा प्रवॄत्तिर्वा तत्र अस्माकं व्यक्तित्वस्य एव नाशः।

एकदा कश्चित् पुरुषः समुद्रतीरतः चलति स्म। तत्र मार्गमध्ये सः एकां काचकूपीं पश्यति। तस्य कूपेः अपावृणात् एकः भूतः प्रत्यक्षः अभूत्। भूतं दृष्ट्वा भीतं तं दृष्ट्वा भूतः उक्तवान् “मां दृष्ट्वा भयान्वितः मा भूः” इति, “अस्मिन् काचकूपे बन्धित: सन् मम बहूनि कालानि अतीतानि अद्य भवता अहं मोचितः अतः भवतः सहायकः एवाहम्। भवन्तं त्रीणि वराणि दास्यामि, पृच्छतु” इति। सः प्रथमवरं पृष्टवान् – ” माम् अस्य लोकस्य श्रेष्टधनिकः करोतु ” भूतः “भूम्” इति शब्दितवान् तदानीं तस्य पुरतः अनेककोटिरूप्यकाणि प्रत्यक्षोऽभूत्। “मह्यं अतिबृहत् प्रासादः रोचते” इति। भूतः “भूम्” इति शब्दितवान् तदानीं तद् पुरुषस्य पुरतः भ्रृहत् प्रासादः प्रत्यक्षो॓ऽभूत्। तृतीयवररूपेण “मां अस्य लोकस्य सर्वैरपि स्त्रीभिः मोहितः अति सुन्दरः करोतु” इति प्रार्थितवान्। “भूम्” इति भूतः तृतीयवारं शब्दितवान्। निमिषैणैकेन तस्य रूपं चाकलेह रूपेण परिवर्तितम्।

तदवसरे श्रद्धया स्व वाचः उचितः उपयोगः कर्तुं अशक्तः सः किमपि प्राप्तुं न शक्नुवान्, स्वस्य नाशः च सम्पादितवान्। अतः माता वदति अस्माकं वाक्प्रवृत्तीन् प्रति श्रद्धां न ददाति चेत् अस्माकं व्यक्तित्वस्य नाशः सम्भवति इति।

ईश्वरः अस्मान् वररूपेण दत्तं तद् अन्येषु न द्रष्टुं शक्नोति, तदेव विवेकबुद्धिः। एतद् विवेकबुद्धेः उत्तमप्रयोगः न करोति चेत् अस्माकं जीवितं व्यर्थः भवति। अतः अस्माकं कर्मणाम् उद्देशः तु एतद् विवेकबुद्धेः उद्धारः एव। विवेकसहितकर्मेणैव जीवितस्य शाश्वतविजयस्य सम्भवः।

ध्यानं सुवर्णवत् मूल्यवत् भवति इति माता सर्वदा अनुस्मारयामि। ध्यानं भौतिकैश्वर्याय मोक्षाय मनः शान्त्याय च उत्तम मार्गः भवति। नेत्रान् निमील्या कमपि आसने उपविशति चेत् तद् ध्यानं न भवति। अस्माकं प्रवृत्तयः वाक् एवं चिन्ता एतेषु  बोध: एव ध्यानम्। अतिह्रस्वजलबिन्दुवत् भवति चिन्ता। तच्च वाक् तथा प्रवृत्तिरूपेण च परिणम्या नदिवत् भवति। अतिसूक्ष्मचिन्ता प्रवृत्तिरूपेण परिणम्य नदिवत् प्रवहति। पुनः कार्याणि अस्माकम् इच्छानुसरणं न भवामः। नदीं, स्व आरम्भे एकः पाषाणेनापि तस्याः गतिं नियन्त्रयितुं प्रयासः नास्ति किन्तु नदॆः बृहत्वे तु तां नियन्त्रयितुं न शक्नोति। अतः वयं अस्माकं मनोव्यापारेषु श्रद्धां दातव्यम्। चिन्ता वाग्रूपेण वाक् प्रवृत्तिरूपेण च परिणमति, तदनन्तरं एतस्य गतेः नियन्त्रणं कष्टतमं भवति। अतः अस्माकं चिन्ता प्रवृत्त्यादिषु श्रद्धा आवश्यकी इति वदति। मुद्रायाः च्छिद्रे तु तस्मिन् उत्पद्यमानानि सर्वाणि वस्तूनि दोषसहितानि भवन्ति तद्वत् मनसः शुद्ध्यभावे तस्मात् उत्पद्यमानानि वाग्प्रवृत्त्यादयः अपि शुद्धो न भवति। अतः मनोनियन्त्रणं प्रथमतया आवश्यकम्। तदर्थं ध्यानमेव उत्तमः मार्गः। ध्यानेन वयम् अस्माकं हृदयान्तराळस्य शान्तिं सम्यक् अनुभवामः।