അമ്മ ക്രമേണ പൂര്‍വ്വാവസ്ഥ പ്രാപിച്ചുവെന്നു കണ്ടപ്പോള്‍ വീണ്ടും ചോദ്യശരങ്ങൾ ഉതിരുകയായി.”അമ്മേ, അമ്മ പറഞ്ഞല്ലോ ഏകാഗ്രതയാണു മനസ്സിന്റെ നിശ്ചലത കൈവരുത്തുന്നതെന്ന്. ഗവേഷണത്തിനും പരീക്ഷണത്തിനുമായി മണിക്കൂറുകളും ചിലപ്പോള്‍ ദിവസങ്ങള്‍ തന്നെയും ശാസ്ത്രജ്ഞന്മാര്‍ ഏകാഗ്രതയോടെ പരിശ്രമിക്കാറുണ്ടല്ലോ. അത്ര കണ്ടുള്ള ഏകാഗ്രത അവരുടെ മനസ്സിനു നിശ്ചലത കൈവരുത്തുന്നില്ലേ? അതും അമ്മ പറയുന്ന നിശ്ചലതയും രണ്ടും ഒന്നാണോ, അതോ രണ്ടാണോ?”

”മിടുക്കന്‍! മോനേ, രണ്ടും മനസ്സിന്റെ നിശ്ചലത തന്നെയെങ്കിലും അവരുടെ അനുഭവങ്ങള്‍ തമ്മില്‍ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ട്. ശാസ്ത്രജ്ഞനു പരീക്ഷണ ശാലയില്‍ ഏകാഗ്രത ഉണ്ടായേക്കും. അതു് അയാളുടെ വിഷയത്തിലോ താന്‍ നടത്തുന്ന കണ്ടുപിടുത്തത്തിലോ മാത്രമാണ്. പരീക്ഷണശാല വിട്ടു കഴിഞ്ഞാല്‍ അയാള്‍ പിന്നെയും പഴയ മനുഷ്യനായി.

ശാസ്ത്രജ്ഞനായി എന്നതുകൊണ്ടു വാസന നശിക്കണമെന്നില്ലല്ലോ. പഴയ ശീലങ്ങള്‍ക്കും വാസനകള്‍ക്കും അടിമപ്പെട്ടു് അയാള്‍ തന്റെ മനസ്സിനും ആഗ്രഹങ്ങള്‍ക്കും അനുസരിച്ചു് ഓരോന്നു ചെയ്യുന്നു. അപ്പോള്‍ നേരത്തെ ഉണ്ടായിരുന്ന മനസ്സിന്റെ നിശ്ചലത എവിടെപ്പോയി?

അവര്‍ക്കൊന്നും മനസ്സിനെ ആവശ്യം പോലെ ചിന്താ രഹിതമാക്കി വയ്ക്കാന്‍ കഴിയില്ല. ഗവേഷണ ശാലയില്‍ കയറിയാല്‍ ഇറങ്ങുന്നതുവരെ അതു നില നിന്നേക്കാം; അത്രയേ ഉള്ളൂ. സാധാരണ മനുഷ്യര്‍ക്കു പോലും ചിലപ്പോഴൊക്കൈ അത്തരം ഏകാഗ്രതയും അതില്‍ നിന്നുള്ള മനസ്സിന്റെ നിശ്ചലതയും കിട്ടാറില്ലേ?

ശാസ്ത്രജ്ഞന്റെ ഏകാഗ്രത സാധാരണക്കാരനെ അപേക്ഷിച്ചു കുറച്ചു കൂടുതല്‍ ഉണ്ടാകുമെന്നു് അമ്മ സമ്മതിക്കുന്നു. അവരുടെ മനസ്സിനു കൂടുതല്‍ സൂക്ഷ്മതയുണ്ട്; ആ ഏകാഗ്രതയും തന്മൂലമുള്ള മനസ്സിന്റെ നിശ്ചലതയും പ്രത്യേക അനുഗ്രഹം തന്നെ. എന്നാലും അതു സ്ഥിരമല്ല; വന്നും പോയുമിരിക്കുന്നതാണ്. ടെസ്റ്റ്ട്യൂബിനും യന്ത്രങ്ങള്‍ക്കും ഇടയിലിരിക്കുമ്പോള്‍ മാത്രമല്ലാതെ നിത്യജീവിതത്തില്‍ അയാള്‍ക്കതു് അനുഭവിക്കാനാകുന്നില്ല. ചിലപ്പോള്‍ ജീവിതത്തില്‍ അയാള്‍ ഒരു പരാജയമായെന്നും വരാം.”

”മക്കളേ, മറിച്ചു് ഒരു ഋഷിയുടെ കാര്യത്തില്‍ നിശ്ചലത എന്നതു മനോനാശത്തില്‍ നിന്നുണ്ടാകുന്നതാണ്. ഋഷിയുടെ മനസ്സു് എപ്പോഴും ഏതു പരിതഃസ്ഥിതിയിലും ആ നിശ്ചലാവസ്ഥയിലാണ്. മനസ്സിനെ അതിക്രമിച്ചവരാണവര്‍. അവരില്‍ അഹന്ത മരിച്ചു കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അഹന്തയില്ലാതാവുകയെന്നാല്‍ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ പിടിയില്‍ നിന്നു മുക്തി കിട്ടുകയെന്നര്‍ത്ഥം. മറിച്ചു ശാസ്ത്രജ്ഞന്‍ അഹന്തയുടെ ഭാരം ചുമക്കുന്നവനാണ്. അയാള്‍ക്കു നിരവധി ആഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്.”

“ഋഷിയുടെ മനസ്സു് ഒഴിഞ്ഞ പാത്രംപോലെയാണ്. അഹന്തയുടെ ഭാരമില്ലാത്തതിനാല്‍ ഋഷി തികച്ചും സ്വതന്ത്രനായി വിഹരിക്കുന്നു. തെളിഞ്ഞ കണ്ണാടി പോലെ, സ്ഫടികംപോലെ, ആ മനസ്സിനു സ്വന്തമായ നിറവും രൂപവുമില്ല. നമ്മള്‍ അവര്‍ക്കു മനസ്സുള്ളതുപോലെ കാണുന്നെങ്കിലതു കണ്ണാടിയിലെ പ്രതിബിംബം പോലെയാണ്. പ്രതിബിംബം ഒരിക്കലും കണ്ണാടിയുടെ സ്വന്തമല്ലല്ലോ. മുമ്പില്‍ ഉള്ളതിനെ അതേപടി പ്രതിഫലിപ്പിക്കുക മാത്രമാണു കണ്ണാടിയുടെ ധര്‍മ്മം. അല്ലാതെ തന്റെതായി എതെങ്കിലും എടുക്കുകയോ ഉപേക്ഷിക്കുകയോ അല്ല.”