“સનાતન ધર્મના બધા જ દિવ્ય સંકલ્પોમાં ભગવાન શિવ સહુંથી અદ્‌ભૂત અને આશ્ચર્ય પમાડનારા છે. તેમની ભૂમિકા સંહારકની હોવાં છતાં તેમને શુભતાના પ્રતીક માનવામાં આવ્યાં છે. તેઓ સન્યાસી છે અને ખોપડી તેમનું ભીક્ષા પાત્ર છે. તેમને પરિવાર છે અને તેમને વિશ્વના પિતા માનવામાં આવ્યા છે. તેઓ શ્માશાનમાં વાસ કરે છે. શરીર પર ભસ્મ ચોળે છે. વિષેલા સર્પો તેમની ભૂજાઓ અને ગળામાં શોભે છે. ક્યારેક વ્યાધ્રચર્મ ધારણ કરે છે, તો ક્યારેક દિગમ્બર વૈરાગી છે, આકાશ જેનું વસ્ત્ર છે; ક્યારેક પારધી તો ક્યારેક ચંડાળ. પરંતુ, બધા જ જ્ઞાનના તેઓ સાર છે. સમસ્ત કળા અને વિજ્ઞાનના તેઓ સ્રોત છે. તેઓ આદિગુરુ છે, પ્રથમ ગુરુ છે.

“ગૃહસ્થ હોવા છતાં તેઓ બધા જ સાધુ, સન્યાસી અને તપસ્વીઓના ગુરુ છે. સાધકમાં અત્યંત લઘુ માત્રામાં આધ્યાત્મિક વૈરાગ્ય હોય તો પણ ઉચ્ચ નીચ, જ્ઞાની અજ્ઞાની વચ્ચે કોઈ ભેદ ન કરતા, ભગવાન શિવ બધાને પોતાના આશીર્વાદથી અનુગ્રહિત કરે છે.

“શિવરાત્રી પરમ શિવના સ્મરણ અર્થે જુદી રાખવામાં આવી છે. આપણે શિવની બે વિપરીત બાજુ પર ધ્યાન આપવાનું છે. એક બાજું આપણે તેમને સમાધિમાં લીન, ઊંડા ધ્યાનમાં બેઠેલા જોઈએ છીએ, તો બીજી બાજું, આપણને ઈશ્વરનું સંહારક તાંડવ નૃત્ય જોવા મળે છે.

“આ બંને ભાવમાં આપણને ભગવાન શિવનું ચિત્ર જોવા મળે છે. અહીં કેવી રીતે વ્યક્તિ કર્મ અને ધ્યાન એકરૂપ કરી શકે, તેનો સંદેશ રહેલો છે. મસ્તક પર ભગવાન શિવ અર્ધચંદ્ર ધારણ કરે છે. પૂર્ણ ચંદ્ર જ્યારે ઘટવા લાગે છે, અદ્રશ્ય થાય છે અને ફરી વિકસવા લાગે છે, આને આપણે મહિનો કહીંએ છીએ. માટે, ભગવાન શિવના મસ્તક પરનો ચંદ્ર, સમયને સૂચવે છે. સમય તો મનનું સર્જન છે. આ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો, ચંદ્ર જે શિવરાત્રી આવતા ઝાંખો થતો જાય છે, મનના વિનાશનું પ્રતીક છે. મન જ્યારે પૂર્ણરૂપે ઓગળી જાય છે, ત્યારે આત્મ—જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. ત્યારે “શિવોહમ્‌”—હું જ શિવ છું — શિવોહમ્‌ આપણા જીવનને શિવમાં રૂપાંતર કરે છે. શિવની આરાધના સાથે આપણે પણ ભગવાનના સંદેશને આપણા હૃદયમાં ગ્રહણ કરીએ. જે આદર્શ તેમણે દર્શાવ્યો છે, તેનું અનુકરણ કરવા આપણે પ્રયત્ન કરીએ.

“શિવરાત્રીનો આ અવસર આપણને અસત્યમાંથી સત્યમાં, અજ્ઞાનમાંથી જ્ઞાનમાં જાગૃત થવા પ્રેરિત કરે.

“પ્રાર્થના અને આશીર્વાદ સાથે, કૃપા મારા બધા જ બાળકોની રક્ષા કરે.”

મહાશિવરાત્રી તા.૧૧ માર્ચ, ૨૦૨૧

બ્રહ્મચારી હરિએ વાતચીતની શરૂઆત કરી : “અમ્મા, ઘરેથી ઘણા પત્રો આવ્યા છે. મેં કોઈનો જવાબ આપ્યો નથી. શું મારે તેમને જવાબ લખવો જોઈએ?”

અમ્મા : “પુત્ર, શરૂઆતમાં ઘરે કાગળ ન લખવા જોઈએ. આપણે લખીશું, તો તેઓ જવાબ આપશે અને આપણે ફરી લખીશું. માતાપિતા બીમાર હોય અને કાગળ લખવો બહુ જરૂરી લાગે, તો તેમને આશ્વાસનની બે ચાર લીટી લખવી. માતાપિતાને પરમાત્માને સમર્પિત કરી, સમર્પણના ભાવ સાથે કાગળ લખવો જોઈએ. તો પછી તને તે બંધનમાં નહિ મુકે. ઘરેથી કોઈ પત્ર આવે, તો વારંવાર તેને વાંચવા નહિ. તેમાં રહેલા સારને ગ્રહણ કરી, તેને ફેંકી દેજો. તે પત્રોમાં ફક્ત ઘરેલુ કાર્યો અને સામાજીક બાબતો જ હશે. તે વાંચતી વખતે અનાયાસ જ, તમારું મન ડોલવા લાગશે. બાળકો, આપણે શા માટે અહીં આવ્યા છીએ, સતત તેનું સ્મરણ રાખવું જોઈએ.

“કોઈ બીમાર પડે, બીમારી ગંભીર થતાં તેને ઈંટેન્સીવ કેર યુનિટમાં રાખવામાં આવે, આવી વ્યક્તિ સામે તમે, ઘરના પ્રશ્નો એક એક કરીને કહો, તો શું હશે તેનું પરિણામ, કાં તો તેના રોગમાં વૃદ્ધિ થશે, અથવા તે મૃત્યુ પામશે! આ જ પ્રમાણે, અત્યારે આપણે સારવાર કેંદ્રમાં છીએ. અત્યાધિક સાવધાનીની અત્યારે જરૂર છે. કોઈપણ સંજોગોમાં ભાંગી ન પડે, એવું સ્થિર મન જો આપણે મેળવી લઈએ, તો પછી કોઈ સમસ્યા નહિ રહે. તેવું મન પ્રાપ્ત કરવા માટે, આ નિનિયંત્રણો જરૂરી છે.

“અત્યારે, તમે બધા વૃક્ષની છાયા નીચે ઉગતા નાના છોડવાઓ જેવા છો, તમારે તો યમનિયમનું પાલન કરવું જ જોઈએ, તો જ તમે આગળ વધી શકો.

“માતાપિતાની સંભાળ લેવાવાળું કોઈ ન હોય, તો આવી પરિસ્થિતિમા ત્યાં જઈ, તેમની સુશ્રુષા કરવી, તેમનામાં ઈશ્વરના દર્શન કરી, તેમની સેવા કરવી જોઈએ. આમ ન કરતા, આશ્રમમાં રહી મનમાં તમારાં બંધનને વિકસાવતા જાઓ, તો તેનાથી નથી તમને કોઈ લાભ કે નથી તમારા પરિવારને કોઈ લાભ! તમે કોઈ પ્રાપ્તિ નહિ કરો. જો પરિવાર સાથેના બંધનને તમે ન છોડી શકો, તો પછી ઘરે જઈ, માતાપિતાની સંભાળ લેવી, એ જ ઉત્તમ છે.

“પરિવારના લોકો મળવા આવે, તો સ્મિત સાથે તેમને આવકાર આપવો, આદર પૂર્વક પ્રણામ કરવા, બે ચાર સારા વચનો કહેવા. આટલું કરવું જોઈએ. આથી વધારે નહી. ઈશ્વર તેમના બધા કાર્યોની સંભાળ લેશે, એ વિશ્વાસ તમારે રાખવો જોઈએ. તે સમર્પણનો ભાવ આપણામાં હોવો જોઈએ. વાસ્તવમાં શું આપણે તેમની રક્ષા કરીએ છીએ? શું તે માટેની યોગ્યતા આપણામાં છે ?”

બ્રહ્મચારી : “ઘરના લોકો સાથેના બંધનને તોડવાને, શા માટે આટલું પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે?”

અમ્મા : “પુત્ર, ધરતી જેમ બધી વસ્તુને પોતાના તરફ આકર્ષે છે, તે જ પ્રમાણે ઘરના લોકો આપણા મનને તેમની તરફ ઝડપથી ખેંચે છે. લોહીના સંબંધનો આ એક ખાસ ગુણ છે. એક સાધકે, બધાને સમાન દ્રષ્ટિથી જોવાને શક્તિમાન બનવું જોઈએ. બધા સાથે રહેલા બંધનનો ત્યાગ કરીએ, તો જ આપણા સાચા સ્વરૂપને આપણે ઓળખી શકીએ. મારાં પિતા, મારી માતા, મારો ભાઈ, મારી બહેન સાથેના આપણા બંધનો આપણી અંદર ઊંડા ઉતરેલા હોય છે. તેને દૂર કર્યા વિના, આપણે વિશાળતા પ્રાપ્ત ન કરી શકીએ. જે સાધના આપણે કરીએ છીએ, તેનું ધાર્યું ફળ નહિ મળે. આ તો લાંગરેલ નૌકાને હલેસા મારી, સામે પાર જવા માટે પ્રયત્ન કરવા જેવું છે.”

બ્રહ્મચારી : “અમ્મા, હું કોઈને કાગળ નથી લખતો. મેં તો ફક્ત જાણવા ખાતર પૂછયું હતું.”

અમ્મા : “કાગળ લખવો જરૂરી લાગે, તો બે ચાર વાક્યોથી વધુ લખવુ નહિ. અને આ વાતનું ખાસ ધ્યાન રાખવું કે, જે લખો તે આધ્યાત્મિકતાને સંબંધિત હોય. આમ તે શબ્દો વાંચી, તેમનું મન વધારે નહિ તો થોડું પણ શુદ્ધ થશે. જો કોઇ આધ્યાત્મિક માર્ગ તરફ વળે તો તેનાથી તેના પિતા, તેની મા, સમગ્ર કુટુંબનું મન પરિવર્તન કરી શકાય. હંમેશા સારાં કાર્યો જ લખવા. રામકૃષ્ણ અહીં રહે છે, તે હવે તેના પરિવારના ઘણા લોકોને ગમવા લાગ્યું છે. રામકૃષ્ણ સાથેના સમાગમથી, તેઓ પણ હવે જીવનમાં આધ્યાત્મિકતાની આવશ્યકતાને સ્વીકારવા લાગ્યા છે.”

બ્રહ્મચારી : “અમ્મા, આપે કહ્યું કે, ઘરના લોકો સાથે મમતા ન હોવી જોઈએ. પરંતુ મમતા વગર સેવા કરવી શક્ય છે શું? કોઈ પણ કાર્ય કરતી વખતે, આ મારું કાર્ય છે, એવો બોધ હોય તો જ આપણે તેને ઉત્તમ રીતે કરી શકીએ.”

અમ્મા : “એક સાધક માટે, તેની સેવા જ તેની સાધના છે. તેનું લક્ષ્ય તો બધા બંધનોમાંથી મુક્ત થવાનું છે. તે પરિપૂર્ણ સ્વતંત્રતા માટે ઉત્કંઠ હોય છે. તે લક્ષ્યનો સાક્ષાત્કાર કરવા આવશ્યક મનઃશુદ્ધિ અને નિઃસંગતા પ્રાપ્ત કરવા માટે સેવા કરે છે. ઈશ્વર પ્રત્યે પ્રેમ અને સમર્પણ હોય, તો તમે “હું” કે “મારાં”ની ભાવના વિના, કોઈ પણ કર્મ ઉંત્તમ રીતે કરી શકો છો. આપણે તો પ્રયત્ન કરવાનો છે, ફળ ઈશ્વર ઇચ્છા પર છોડી દેવું જોઈએ — આ જ આપણો મનોભાવ હોવો જોઈએ. સેવામાં મમતા આવે, તો તે આપણને બંધનમાં મૂકશે.

“કોઈ પણ પ્રકારની અપેક્ષા વિના સેવા કરવી જોઈએ. કોઈ કાંટા ફેંકે તો બદલામાં મોગરાના ફૂલ આપવા, વિષ આપે તો બદલામાં ખીર આપે, એવું મન આપણે કેળવવું જોઈએ. સેવા પાછળનો હેતુ જ આવું મન કેળવવાનો છે બધાને ઈશ્વર સમાન જોઈ, તેમની સેવા કરવી જોઈએ. આપણી એક એક પ્રવૃત્તિ ઈશ્વર પૂજા બનવી જોઈએ. ત્યારે પ્રત્યેક કર્મ, ઈશ્વરમંત્ર બની જશે.”

બ્રહ્મચારી : “આ રીતે ઘરના લોકોની સેવા કરવામાં શું ખોટું છે?”

અમ્મા : “એવું મન જો તમે પ્રાપ્ત કર્યું હોય, તો કોઈ સવાલ જ ઊભો નથી થતો. પરંતુ, હજુય આપણને ઘરના લોકો સાથે મમતા છે. માટે, તેમની ખાતર આપણે જે કર્મ કરીએ, તેને ઈશ્વરને અર્પિત સેવા તરીકે જોવાનું આપણા માટે મુશ્કેલ છે. બીજા લોકોની જેમ, કોઈ પ્રકારના બંધન વિના તેમને સહકાર આપવો, એક આરંભક માટે શક્ય નથી. પોતાનું ઘર કે પરિવાર સાથે બંધન હોવું, એ સ્વાભાવિક છે. સતત અભ્યાસ દ્વારા જ આથી પર આવી શકો. માટે જ, એક સાધકને આ બધાથી દૂર રહેવા માટે કહેવામાં આવે છે. ઈશ્વર સાથે યથાર્થ પ્રેમ અને બંધન આવી જાય પછી, અન્ય કશા સાથે તે બંધન નહિ રાખી શકે.

“એક બીજ પૂર્ણરૂપે માટીમાં દટાય, પછી જ તેના બહારી કોચલાને તોડી, તે અંકુરિત થાય છે. આ જ પ્રમાણે, એક સાધકે શરીર સાથેની પોતાની એકરૂપતાના બોધનો નાશ કરવો જ જોઈએ. મારાં પિતા, મારી માતા વગેરે., હું અને મારાંનો ત્યાગ કરી, બધું એક ઈશ્વરનું છે, તે રીતે જોવાનો મનોભાવ એક સાધકે કેળવવો જોઈએ.”

અમ્માની અમૃતવાણીનું પાન કરી, અનુગ્રહિત બ્રહ્મચારીઓ પોતપોતાની સેવાપર જવા ઊભા થયા.

એક બ્રહ્મચારી પોતાની મૂછ પર હાથ ફેરવતો, વિચારોમાં ખોવાયેલો બેઠો હતો. અમ્માએ આ જોયું.

”અમ્મા : “તારો હાથ હટાવ. એક બ્રહ્મચારી માટે આવી ખરાબ આદતો સારી નથી. બ્રહ્મચારી જ્યારે એક સ્થળ પર બેસે, ત્યારે તેણે તેના શરીરને કે હાથ પગને અનાવશ્યક હલાવવા ન જોઈએ. પગેથી ટપ ટપ અવાજ કરવો, હાથ હલાવવા કે મૂંછે તાવ દેવો, આ બધી આદતો એક સાધકને શોભે નહિ. એક સાધકે હંમેશા નિશ્ચલ રહેવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

એક બ્રહ્મચારીણી અમ્મા પાસે આવી અને જણાવ્યું કે આશ્રમમાંથી ઘણી થાળી અને પ્યાલા દેખાતા ન હતા. “આશ્રમની અંદર જે બધી થાળીઓ અને પ્યાલા છે, તે બધું અહીં લઈ આવો. એક થાળી કે પ્યાલો ક્યાંય પડેલા ન દેખાવા જોઈએ. બધું અહીં લઈ આવો.” અમ્માએ કહ્યું.

દરેક બ્રહ્મચારીને પોતાના વ્યક્તિગત વપરાશ માટે એક થાળી અને પ્યાલો તેમની ઝૂંપડીમાં સાચવીને રાખવા માટે આપ્યા હતા.

પાસે જે બ્રહ્મચારીઓ બેઠા હતા, અમ્માએ તેમને કહ્યું, “બાળકો, તમારે આ બાબતો પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ. જમીને પછી જ્યાં ત્યાં થાળી અને પ્યાલો મુકી દેવાથી, તે ગુમ થયા છે. ”ત્યાર પછી, દરેકને તેમના નામ લખેલી થાળી અને પ્યાલા આપ્યા. તો તેમાંથી પણ કેટલીક ઓછી થઈ. એકની થાળી દેખાશે નહિ, તો તે બાજુના ઓરડામાંથી બીજાની થાળી ઉપાડી લાવશે. તે ઓરડામાં રહેતો બ્રહ્મચારી જ્યારે પોતાની થાળી લેવા ઓરડામાં જશે તો ત્યાં તે નહિ દેખાય. શું કરવું? છેવટે પછી થાળીના ઝઘડાનું નિવારણ કરવા અમ્માએ ત્યાં જવાનું.” અમ્મા હસવા લાગ્યા. “આ છોકરાઓ તો નાના બાળકો કરતાં ય બેજ છે!”

બ્રહ્મચારીઓ પોતપોતાની થાળી અને પ્યાલો લઈને હાજર થયા. અમ્માએ ગંભીર મનોભાવ ધારણ કર્યો.

અમ્મા : “હવે પછી કોઈએ પોતાની થાળી સિવાય અન્ય કોઈની થાળીમાં ખાવાનું નથી. તમે જો તમારી થાળી ગુમાવી હોય તો તે જ સમયે તમારે તે કબૂલ કરતા શીખવું જોઈએ. ક્યારેય પોતાના લાભ ખાતર, પ્રાણ જાય તો પણ, ખોટું બોલશો નહિ! હવે પછી તમારી બેદરકારીને કારણે, જ્યાં ત્યાં થાળી કે પ્યાલા મુકીને ગુમાવ્યા છે, તો અમ્મા કંઈ જ ખાશે નહિ. આ યાદ રાખશો!”

થોડીવારમાં અમ્માની સામે બધી થાળીઓ અને પ્યાલા રાખવામાં આવ્યા. અમ્માએ તેની ગણતરી કરી. ઘણી થાળીઓ અને પ્યાલા ઓછા થયા હતા.

અમ્મા : “બાળકો, તમારી બેદરકારીને કારણે જ, આટલી બધી થાળીઓ અને પ્યાલા આપણે ગુમાવ્યા છે. બધા પ્રકારના લોકો અહીં આવે છે. વાસણનો ઉપયોગ કરી, તમે તેને જ્યાં ત્યાં મુકી દયો તો જેને તેની જરૂર લાગે, તેઓ તે ઉપાડી લેશે. ચોરી કરવા માટે તેમને અવસર બનાવી આપવો, અને પછી તેમને જ દોષ આપવો? ભૂલ કરવા માટે અવસર બનાવી આપવા બદલ તમને દોષ આપવો જોઈએ.

“રોજ જે વાસણ લો, તેને ગણતરી કરીને તે જ દિવસે પાછા મૂક્યા હોત, તો આ સમસ્યા ઊભી થાત શું? તમને પૈસાની કિંમત નથી. કોઈ વસ્તુ ગુમ થાય તો તમને શું ફરક પડવાનો?

“અમ્મા કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં મોટા થયા છે. એક એક પાઈની કિંમત અમ્મા જાણે છે. એક ચા બનાવવા માટે, લાકડું ભેગું કરવા અમ્માને કેટલું કષ્ટ ઉઠાવવું પડતું હતું. અમ્માએ ગરીબીની કઠિનાઈઓ જોઈ છે. આમ એક ખીલી પણ અમ્મા વ્યર્થ નહિ જવા દે. લાકડાનો એક સામાન્ય ટૂકડો પણ, અમ્મા માટે નક્કામો નથી. અમ્મા તેની ઉપયોગિતા, તેના મૂલ્યનો વિચાર કરે છે. પરંતુ બાળકો, તમે જ્યારે કોઈ વસ્તુને રસ્તામાં પડેલી દેખશો તો તેને લાત મારી દૂર ફેંકી દેશો. વરસાદમાં તેને ભીંજાતા જુઓ તો પણ તેને ઉપાડીને કોરી કરી, તેને બગડતા બચાવવાનો વિચાર તમે નહિ કરો. પરંતુ, અમ્મા તેને વ્યર્થ ગણી નકારી શકે નહિ. બાળકો, શું આપણે એક પાંચ પૈસાનો ઘા કરી શકીશું? નહિ કારણ કે તે “પાંચ પૈસા” છે. આ સાથે, તે “પાંચ પૈસા”થી શું આપણે લાકડાનો ટૂકડો પણ ખરીદી શકીએ? સૂકું લાકડુ ન હોય તો આપણે કેવી રીતે રાંધી શકીએ? આપણા હાથમાં હજારો રૂપિયા હશે, પણ બળતન માટે તો આપણને લાકડુજ જોઈએ, નહિ શું? આ જ પ્રમાણે, દરેક વસ્તુની ઉપયોગિતા અને તેની કિંમતનો વિચાર કરવો જોઈએ. ત્યારે કંઈ જ વ્યર્થ નહિ લાગે.

“હોસ્પિટલોમાં જઈને જોવું જોઈએ. ઈંજેક્શન માટે શુદ્ધ જળ નથી. બહારથી તે ખરીદવા માટે બે ત્રણ રૂપિયા જોઈએ. એટલા પૈસા પણ હાથમાં ન હોવાથી ઘણા રોગીઓ કલાકો સુધી વેદના અનુભવતા હોય છે. એક ઈંજેંકશન લે, તો તેમની વેદના દૂર થાય પણ તે ખરીદવા જેટલી પણ તેમનામાં તાકત ન હોવાથી, તેઓ વેદના સહન કરતા હોય છે. તેમના માટે, બે રૂપિયા એટલે મોટી વાત છે! બાળકો, અમ્માએ ઘણા બીમાર લોકોને વેદના અનુભવતા જોયા છે, વેદનામાંથી રાહત મેળવવા એક ટીકડી ખરીદવા માટે તેમની પાસે પૈસા નથી. બાળકો, તમારાં પ્રત્યેક કાર્યમાં તમારે તે લોકોને યાદ કરવા જોઈએ.

“ઈશ્વર સર્વવ્યાપી છે. અસહ્ય પીડા સહન કરતા આ લોકો, તે ઈશ્વરના જ સંતાન છે. આપણા ભાઈભાંડુ છે. તેમનો વિચાર કરવાથી, આપણામાં યથાર્થ જાગરૂકતા કેળવાય છે. જ્યારે તમે એક રૂપિયો પણ વ્યર્થ ખર્ચ કરો, ત્યારે એ યાદ રાખશો કે, કોઈ દસ કલાક સુધી તમારાં કારણે સતત વેદના અનુભવી રહ્યું છે! તે ગરીબ વ્યક્તિની વેદનાનું કારણ, તમે છો. તમારી બેદરાકરી છે. તમારું આ કાર્ય સમૂહ માટે પીવાના પાણીની ટાંકીમાં કીચડ ફેંકવા જેવું છે. તમારું આ વર્તન અમ્માને તે બીમાર લોકોનું સ્મરણ કરાવે છે. કારણ કે, તમે જે પૈસાનો બગાડ કર્યો છે, તે રકમ જો હાથમાં હોત તો અમ્મા તે બીમાર લોકો માટે દવા ખરીદી શક્યા હોત. આ બધાથી ઉપરી, જાગરૂકતા વિનાના તમારાં આ કાર્યો, તમારી અંદર રહેલા બહુમૂલ્ય રત્નને પ્રકાશિત કરવા, તેમાં રહેલા માલિન્યને દૂર કરવા આવશ્યક બળતણનો નાશ કરે છે.”

અમ્માએ બ્રહ્મચારીણીને બોલાવી.

અમ્મા : “હવે પછી રસોડાના વાસણની જવાબદારી તને સોંપુ છું. સવારના જે લોકો પિરસવા આવે, તેમને આવશ્યક થાળી અને પ્યાલા તારે ગણીને આપવાના રહેશે. રાત્રે પછી, તે જ સંખ્યામાં થાળી અને પ્યાલાને ગણીને પાછા લેવાના. જે ગયા, તે ગયા. હવે પછી જો કંઈ ઓછું થશે, તો તે માટે તું જવાબદાર હશે.

“પ્રત્યેક કાર્યમાં, આજે આપણે જે કાળજી દાખવીશું, તે આપણને ઈશ્વરની નજીક દોરી જશે. આપણે બાહ્ય કાર્યોમાં જે જાગરૂકતા દાખવીશું, તે આપણી અંદર રહેલી નિધિને સાચવીને રાખતું કવચ છે. માટે, મારાં વહાલા બાળકો, દરેક કાર્ય કાળજીપૂર્વક કરી આગળ વધો. નાની નજીવી બાબતો પર ધ્યાન આપીને જ, અમ્માએ મહાન વસ્તુઓનું જ્ઞાન મેળવ્યું હતું!”

રસોડામાંથી અમ્મા આશ્રમના ઉત્તર ભાગ તરફ ચાલીને ગયા. એક જગ્યા પર, માર્ગની બાજુ પર થૂંકતા, અમ્માનું થૂંક એક જંગલી ભાજીના છોડ પર પડયું. જ્યાં કોઈ છોડ ન હતા, તે સ્થળમાં થૂંકવા છતાં, પવનના પ્રવાહમાં તેમનું થૂંક આ છોડના પાન પર પડયું હતું. અમ્માએ તરત મગમાં પાણી લઈ, હળવે હાથે તે છોડના પાન પાણીથી સાફ કર્યા. તે છોડ પર જ અમ્માએ પોતાના હાથ ધોયા અને પછી તે મગ પાછો તેની જગ્યા પર મૂકી આવ્યા.

નળ હોવા છતાં, અમ્મા સામાન્યતઃ મગમાં જ પાણી લઈને હાથ મોં ધોતા. નળ ખુલો રાખીએ તો જરૂર કરતાં વધારે જ પાણી વપરાય છે. અનાવશ્યક કરેલું કોઈ પણ કામ અધર્મ છે. આ જ પ્રમાણે, જે કામ આપણે કરવાનું છે, તે ન કરીએ તો તે પણ અધર્મ છે. જો કોઈ પૂછે કે ધર્મ શું છે, તો અમ્માનો જવાબ હશે, “જરૂરી કાર્ય, યોગ્ય રીતે, યોગ્ય સમયે કરવું, એ જ ધર્મ છે.”

આ પ્રમાણે અનેક બાબતોપર વિચાર કરવા છતાં, અંતરમાં ક્યાંય એક નાની શંકા જાગ્યા વગર નહિ રહે. તે છોડના પાન પર થોડું થૂંક પડતા, શું તે છોડના પાન ધોવા ખરેખર જરૂરી હતું? ચાલતા ચાલતા અમ્મા, મનની શંકાઓ સમજી ગયા હોય તેમ તેનો જવાબ આપતા બોલ્યા :“તે છોડવામાં પણ જીવ છે.”

એક ક્ષણ માટે અમ્માએ બધાના ચહેરા પર નજર કરી. પછી તેઓ ભોજન ખંડમાં આવ્યા. થોડા બ્રહ્મચારીઓ રાત્રીના ભોજન માટે સાગ્‌ના મૂળીયાની છાલ કાઢી, તેને સુધારતા હતા. અમ્મા પણ તેમની સાથે ત્યાં બેસી ગયા અને તે કામમાં જોડાયા.

અત્યારે બપોરના ચાર વાગ્યા હતા. પોતાના ત્રણ બાળકો વહેલી સવારના ત્રણ ચાર વાગ્યાથી રસોડામાં કામ કરતા હતા અને હવે તેમને ખાવાને કંઈ જ ન હતું. પોતાના ત્રણ બાળકો ભૂખ્યા રહે, એ અમ્માથી કેમ સહન થાય. હવે ફક્ત ત્રણ જણા માટે ભાત રાંધવા માટે સમય લાગે. ખાવા માટે બીજું કંઈ જ ન હતું.

અમ્માને ચિંતિત જોઈ તે ત્રણ બ્રહ્મચારીઓએ અમ્માને કહ્યું, “અમ્મા અમને ભૂખ નથી. અમને કંઈ જ નથી જોઈતું.” નિશ્ચયપૂર્વક કહેવા છતાં, અમ્મા સંમત થયા નહિ. “બાળકો, દસ મિનિટ રાહ જુઓ, અમ્મા હમણા જ પાછા આવે છે.” આટલું કહી હાથમાં વાસણ લઈ, અમ્મા બહાર ગયા. કદાચ અમ્મા સુગુણાચ્ચન (અમ્માના પિતા)ના ઘરે ગયા હશે. અથવા, કોઈ ભક્તે ખોરાકની વસ્તુ જો ભેટ ધરી હોય, તો તે લઈ આવવા માટે પોતાના ઓરડામાં ગયા હશે. બ્રહ્મચારી બાળકોએ આ દરમ્યાન રસોડું સાફ કરી, વાસણ બધા માંજી લીધા.

ત્યાં સુધીમાં તો સંતોષપૂર્વકના સ્મિત સાથે અમ્મા પણ પાછા ફર્યા તેમનો ચહેરો, પૂર્ણિમાના ચંદ્રની જેમ ચમકતો હતો. પોતાના બાળકોને દેવા, કંઈક ખાવનું મળી ગયું હશે. જીજ્ઞાસાવશ બ્રહ્મચારી બાળકોએ પાત્રમાં જોયું, પાત્રભરીને ભાત હતા — કાચા ચોખાના ભાત, પાકા ચોખાના ભાત, બધા પ્રકારના ભાત તે પાત્રમાં હતા!

“અમ્મા!” અજાણતા જ એક બ્રહ્મચારીના મુખમાંથી નિકળી ગયું. આંખો ભરાઈ આવી. બાળકો માટે અમ્માએ આજુબાજુના પાડોશના ઝૂંપડાઓમાં જઈ, ભિક્ષા માગી હતી! તેનો જ સંતોષ અમ્માના મુખ પર વર્તાતો હતો.

આજુબાજુના પાડોશી બધા ગરીબ માછીમારો હતા. સમુદ્રમાં જઈ માછલી પકડી, તેમનું ગુજરાન ચલાવતા. તેમને જ પૂરતું ખાવાનું ન હતું. માટે, અમ્માએ દરેક ઝૂપડીમાંથી ફક્ત એક એક મુઠી જ ભાત લીધા હતા.

બ્રહ્મચારીઓની નજર દીવાલ પર ટાંગેલા ભગવાન શિવના ચિત્રપર પડી. ચિત્રમાં ભગવાન શિવ હાથમાં ભિક્ષાપાત્ર લઈ, સિંહાસનપર બીરાજમાન દેવી અન્નપૂર્ણા પાસે ભીક્ષા માગી રહ્યાં હતા. આજે અહીં સ્વયં દેવીએ માછીમારોના ઝૂંપડા પર ટકોરા મારી, પોતાના બાળકો માટે ભિક્ષા માગી હતી! અમ્મા નીચે જમીન પર, બારણાને અઢેલીને બેઠા. અન્ય બ્રહ્મચારીઓ તેમને વિંટળાઈને બેસી ગયા. વાસણમાં જે કંઈ થોડો સંભાર હતો તે ભાતમાં ભેગો કરી, તેના નાના દડા બનાવી, અમ્માએ પોતાના હાથે બાળકોને ખવરાવ્યું.

“એક વધું કોળિયો!” અમ્માએ કહ્યું.

“નહિ અમ્મા, તમારાં માટે કંઈ જ નહિ રહે”

“બાળકો, તમારું પેટ ભરાય, તેમાં જ અમ્માની તૃપ્તિ છે!” આગ્રહપૂર્વક અમ્માએ બધાને એક કોળિયો વધુ ખવરાવ્યો. હવે ભાતના બે કોળિયા અને સંભારમાંથી એક ટુકડો બટેટાનો બાકી હતો. અમ્માએ તે ખાધું અને તૃપ્તિ અનુભવતા ઊભા થયા.

“અન્નપૂર્ણે સદા પૂર્ણે શંકરપ્રાણવલ્લભે

જ્ઞાનવૈરાગ્ય સિદ્ધયાર્થમ્‌ ભિક્ષા દેહી ચ પાર્વતિ.”
— શ્રી શંકરાચાર્ય