અમ્મા ઑફિસની સામેના દાદરાપર બેઠા હતા. થોડા લોકો તેમની આસપાસ બેઠા હતા. આશ્રમની એક શાખાનું કાર્ય સંભાળતા વ્યક્તિને છુટો કરી, કોઈ નવી વ્યક્તિને નિયુક્ત કરવા, એક બ્રહ્મચારી અમ્માને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. તે બધું અમ્માએ ધ્યાનથી સાંભળ્યું. છેવટે અમ્માએ કહ્યું, “અમ્માનું લક્ષ્ય તો લોઢું અને કથીરને સોનામાં પરિવર્તિત કરવાનું છે. સોનાને સોનામાં પરિવર્તિત કરવાની જરૂર નથી. ”
બ્રહ્મચારીએ ફરી પોતાની વાત સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
અમ્મા : “પુત્ર, સાંભળવા જેટલીય ધીરજ દેખાડ. તેમને કમીટીમાં સ્વયં અમ્માએ જ રાખ્યા છે, ખરું ને? આ પાછળ અમ્માનો કોઈ ઉદ્દેશ હશે, તારે એ વિચારવું જોઈએ. મેં સર્વપ્રથમ, સ્વયંનો અભ્યાસ કર્યો. પછી આ સમગ્ર વિશ્વ વિષે જાણ્યું; ત્યાર પછી જ, અમ્માએ આ વેશ ધારણ કર્યો છે. તે લોકોનું કેવી રીતે માર્ગદર્શન કરવું, તે અમ્મા જાણે છે. અમ્માએ અબજો લોકોના કષ્ટો અને દુઃખો નથી જોયા શું? કોઈને આવો અવસર નહિ મળ્યો હોય. એટલું જ નહિ, અમ્માએ ઘણા લોકોના સ્વભાવમાં આવતું પરિવર્તન જોયું છે! તેમને જો કમીટીમાંથી કાઢી નાખીએ, તો તેમના જીવનથી કોઈને પ્રયોજન નહિ થાય, એવું જીવન તેઓ જીવશે. આમ ન કરતા, જો આપણે તેમને રાખીએ, તો ઓછામાં ઓછું આશ્રમના થોડા ઘણા કાર્યો તો તેઓ સંભાળશે. આ રીતે પણ, તેમને સેવા કરવાનો થોડો અવસર મળશે. તેનું પૂણ્ય પણ તેમને મળશે. આળસુની જેમ બેસી રહેવા કરતાં, શું આ વધુ ઉત્તમ નથી? તેમની પાસે કેવી રીતે નિર્દેશોનું અનુસરણ કરાવવું, તે અમ્મા જાણે છે.
આ કામને અનુસરીને તેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ થશે. તે તેમને મુક્તિ તરફ દોરી જશે. માર્ગ મધ્યે તેમને ત્યજી શકાય નહિ. તેમની રક્ષા કરવી એ આપણું કર્તવ્ય બને છે. આપણો ઉદ્દેશ તો, બધા લોકો ઈશ્વરભકત બની શાંતિ અનુભવે, તે છે. આપણી આ ઇચ્છા જો યથાર્થ હશે, તો તેઓ જે કંઈ ભૂલો કરે, તેને ક્ષમા કરી, સાચા માર્ગ પર લાવવાનો આપણે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
“આપણે એમ તો આશા ન કરી શકીએ કે બધા જ સારા હોય. બે ચાર સારા ન પણ હોય. પરંતુ, આપણે જો તેમનો પૂર્ણરૂપે ત્યાગ કરીએ, તો તેઓ ફરી જઈને બૂરા કામો કરશે. માટે જ, સારા માઠાનો વિવેક રાખતા એવા આપણે, તેમના સ્તર પર ઉતરવું જોઈએ. પછી તેઓ આધ્યાત્મિક વિકાસ માત્ર જ પોતાનું લક્ષ્ય રાખી, આગળ વધશે. એકાદ બે ભૂલ તેઓ કરે તો તેઓ નક્કામાં છે, તેમને કાઢી નાખવા જોઈએ, એમ વિચારીશ નહિ.
“પુત્ર, અમ્મા એમ નથી કહેતા કે તું જે કહે છે તે ખોટું છે. આશ્રમની શાખાઓ માટે ઘણા લોકો આશ્રમના નામે ફાળો ભેગો કરે છે. કેટલાક તેમાંનો ચોથો ભાગ જ આશ્રમને આપે છે. આ જાણતા હોવા છતાં, શું અમ્મા કંઈ જ જાણતા નથી, એવો વર્તાવ નથી કરતા શું? ભૂલ કરે તો પણ, તેમને પોતાની ભૂલ સુધારવા અમ્મા તેમને એક વધુ તક આપશે. છતાં તેઓ જો શીખે નહિ અને પોતાના સ્વભાવમાં કોઈ પરિવર્તન લાવવા ન ચાહે, તો તેઓ આપ મેળે જ નીકળી જશે. અમ્માને ક્યારેય કોઈને જબરજસ્તી કાઢવાની જરૂર પડી નથી. ભૂલ કરનારા પણ, શું આપણા ભાઈ બહેનો નથી! તેમનામાં હજુ યોગ્ય વિવેક આવ્યો નથી. પરંતુ, તેમને તે પ્રાપ્ત થાય તે માટે આપણે પ્રાર્થના કરવી જોઈએ. આ આપણને ગુણકારી હશે. આપણા મન વિશાળ બનશે.”
સમય રાત્રિના બે વાગ્યા હતા. દરિયા કાંઠે ધ્યાન કરી એક બ્રહ્મચારી ચૂપચાપ પાછો ફર્યો. કળરીમાં કે જ્યાં અત્યારે કોઈ ન હતું, ત્યાં જઈ બત્તી બંધ કરી, પરસાળમાં પોતાનું આસન અને શાલ રાખ્યા અને સૂવા જતા પહેલાં કળરીના ઉત્તર ભાગમાં આવેલ પરસાળમાં કે જ્યાં બ્રહ્મચારી હરિકુમાર સૂતો હતો, તેમને જગાડવા ગયો. પોતાને બે વાગે ધ્યાન કરવા ઉઠાડવા માટેની સુચના તેમણે આ બ્રહ્મચારીને આપી હતી. આ ઉપરાંત, ચાર વાગે બધાને અર્ચના માટે જગાડવા, ઘંટ વગાડવાનું કાર્ય પણ હરિકુમારનું હતું. તે બ્રહ્મચારી જ્યારે પોતાની ઝૂંપડીમાં સૂવા માટે જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે તેણે વેદાંત વિદ્યાલયની સામે એક પુરુષ અને સ્ત્રીને બેઠેલા જોયા. ઊભા થઈ, વિનયપૂર્વક તેમણે કહ્યું, “અમો અમ્માના દર્શન માટે આવ્યા છીએ.”
બ્રહ્મચારી : “અમ્મા મધરાતે પોતાના ઓરડામાં ગયા છે. હું જ્યારે દરિયા કિનારે જતો હતો, ત્યારે તેઓ પોતાના ઓરડા તરફના દાદરા ચડી રહ્યાં હતા.”
મુલાકાતીઓ : “મધરાત પછી કદાચ અમો અહીં પહોંચ્યા હશું.”
અચાનક કોઈના પગરવનો અવાજ સંભળાતા, તેમણે પાછું ફરીને જોયું. સ્મિત કરતા અમ્મા તેમની તરફ આવી રહ્યાં હતા. આદર અને આનંદભર્યા આશ્ચર્ય સાથે મુલાકાતીઓએ અમ્માના ચરણોમાં પડી, દંડવત કર્યા.
અમ્મા : “મારાં બાળકો, તમે ક્યારે આવ્યા?”
ભક્ત : “અમ્મા, તમો રૂમમાં ગયા પછી થોડા જ સમયમાં અમો અહીં પહોંચ્યા. અત્યારે રાતના અમને તમારા દર્શન નહિ મળે, આ નિરાશા સાથે અમો અહીં બેઠા હતા.”
અમ્મા : “અમ્માએ બસ આંખ બંધ જ કરી હતી કે, અમ્માએ તમને બંનેને સામે ઊભેલા જોયા. ઝડપથી હું નીચે ઉતરીને આવી. કેમ પુત્ર, તારી પુત્રીને સારું નથી?”
ભક્ત : “પરમ દિવસે તેનું ઑપરશન છે. ડૉક્ટરનું કહેવું છે કે, તે બહુ ગૂંચવણ ભર્યો કેસ છે. અમ્મા! આપના આશીર્વાદ જ, અમારી એક માત્ર આશા છે. તે માટે જ અમો અહીં આવ્યા છીએ.”
અમ્મા : “તમને કેમ આટલું મોડું થયું? શું ગાડી ખરાબ થઈ ગઈ હતી કે?” ભક્ત : “હા, અમ્મા. અમે બપોરના નીકળ્યા હતા પણ રસ્તામાં કાર બગડી જતાં, તેને સમી કરાવતા કલાકો લાગી ગયા. માટે જ અમો આટલા મોડા પહોંચ્યા. નહિતર તો આઠ વાગ્યે જ પહોંચી ગયા હોત”
અમ્મા : “દુઃખી થશો નહિ. આવો બાળકો, અહીં બેસો.” તેમનો હાથ ઝાલી, અમ્મા તેમને કળરીની પરસાળમાં દોરી ગયા. અહીં તેઓ બધા નીચે બેઠા. લાંબા સમય સુધી અમ્માએ તેમની સાથે વાતો કરી. પછી કળરીમાંથી થોડી ભસ્મ લઈ, પ્રસાદ રૂપે આપતા કહ્યું, “મારી પુત્રીને કહેશો કે ચિંતા કરે નહિ. અમ્મા તેની સાથે જ છે.” પતિપત્ની બંનેએ ફરી અમ્માને દંડવત કર્યા. સવારના ચાર વાગ્યાનો ઘંટ વાગ્યો.
અમ્મા : “બાળકો, જો તમે હમણાં નીકળશો, તો સવારની પાચ વાગાની બસ તમને મળશે.”
એક બ્રહ્મચારીને તેમને નૌકામાં સામે પાર સુધી મુકી આવવાની સૂચના આપી, અમ્મા પોતાના ઓરડામાં પાછા ફર્યા.
મુલાકાતીઓએ આશ્રમની બહાર પગ મૂક્યો ત્યારે પાછું ફરીને જોયું. આ સમયે, અમ્મા કે જેઓ પોતાના ઓરડા તરફના દાદરા ચડી રહ્યાં હતા, તેમણે પણ અચાનક પાછું ફરી, તેમના તરફ સ્મિત કરતા જોયું. તે સ્મિત સંરક્ષણની સ્પષ્ટ નિશાની હતી.
શિતળ પવનની લહેરખી વાય રહી હતી. પ્રભાતની આ બાહ્ય શિતળતાનો આનંદ માણતા અને અંતરમાં સાંત્વન આપતી અમ્માની કૃપા અનુભવતા, તે ભક્તો નૌકામાં ચડયા અને રવાના થયા. પ્રભાતનું તેજસ્વી નક્ષત્ર, ભૂશિરની ચળકતી સપાટી પર આછો પ્રકાશ પાથરતું હતું.
ક્રિસમસના અવસર પર અમૃતપુરીમાં અમ્માએ પાઠવેલ સંદેશના થોડા અંશો.
પ્રેમ સ્વરૂપી તેમજ આત્મસ્વરૂપી એવા અહીં ઉપસ્થિત આપ સહુંને અમ્મા પ્રણામ કરે છે.
પ્રેમ, કરુણા, ત્યાગ અને શુભેચ્છાઓના સંદેશ સાથે, ફરી આ ક્રિસમસ આવી ગઈ. નાતાલ જેવી રજાઓ સમસ્ત માનવજાતી માટે જાગૃતીના ગીત જેવી છે. તે ભલે ક્રિસમસ હોય કે અન્ય કોઈ તહેવાર હોય કે પછી સામાન્ય દિવસ જ કેમ ન હોય, વર્ષભર ઈશ્વર અને પ્રકૃતિ બંને આપણને જાગૃત થવાના એ ના એ જ સંદેશ પાઠવે છે.
વાસ્તવમાં જાગરૂકતા અત્યંત મહત્વનો ગુણ છે, જે આપણા જીવનમાં હર હંમેશ હાજર હોવો જોઈએ. હાલમાં આપણે જાગૃત રહેવામાં નિષ્ફળ જ નહિ, પરંતુ એ રીતે વર્તાવ કર્યો છે, જાણે આપણે આ ગુણને પૂર્ણરૂપે ભુલી જ ગયા હોઈએ. કદાચ આપણી આ વિસ્મૃતિની ગહનતાના કારણે, પ્રકૃતિ માતાએ આપણી સ્મૃતિને આવી હદ બહાર પરિસ્થિતિથી આંચકો આપવાનું નક્કી કર્યું.વાસ્તવમાં આ પરિસ્થિતિ નથી અંતિમ કે નથી ક્રૂર. બાળક જ્યારે ભૂલ કરે, તો શું તેની મા તેને ઠપકો નહિ આપે? બાળકે હજુ યોગ્ય જાગરૂકતા કેળવવાની છે. તેનામાં સારું અને ખરાબ વચ્ચેના વિવેકનો અભાવ છે. માટે કેવળ ભય દ્વારા જ તેને તેની ભૂલ ફરી કરવાથી અટકાવી શકાય. બાળકને જ્યારે સમજ પડે કે, તેને સજા થવાની સંભાવના છે, તો ત્યારે તે પોતાનું ખરાબ કામ કરતા અટકશે. જો બકરી, ગાય, સસલું કે પછી હરણ તમારા શાકભાજીના બગીચામાંથી શાક ખાવા લાગે, તો તમે શું કરશો? તે જનાવર બગીચાના શાકભાજી કે જંગલી ઘાસ વચ્ચે અંતર કરતું નથી.શું કરવું અને શું ન કરવુંનો વિવેક તેનામાં નથી. માટે, જ્યારે કોઈ જનાવર આપણા બગીચામાં ઘુસી આવે તો ત્યારે આપણે શું કરીશું? આપણે હાથમાં લાકડી લઈ, તેને ધમકાવતા બૂમ પાડીને કહેશું, “હટ, હટ, ગાય તું ચાલી જા અહીંથી! સસલાં તું ભાગ અહીંથી!” આપણે ધમકાવવાનો મનોભાવ લેશું અને જાણે તેને મારવાના હોઈએ, એવો અભિનય કરીશું. પરંતુ, આપણી અંદર કોઈ ક્રોધ નથી હોતો. આ જ પ્રમાણે, આ પરિસ્થિતિ થકી પ્રકૃતિએ આપણને ઠપકો આપ્યો છે, જેથી આપણે વધુ જાગૃત રહીએ. આ વર્ષે આપણામાંના ઘણા હંમેશની જેમ બહાર જઈ ક્રિસમસની સજાવટનો આનંદ માણવા, કે ઉજવણી અને ખરીદી કરવા જઈ શક્યા નથી. આપણને જબરજસ્તીથી નિયમો, વિનિમયો અને શિષ્ટાચારનું લન કરવું પડયું છે. વાસ્તવમાં આ સમય બહાર જવાનો નથી, આ તો અંતર્મુખ થવાનો અવસર છે. ઈશ્વરદત્ત બહારી સ્વતંત્રતાનો આપણે વિવેકપૂર્વક અને આત્મ-સંયમ સાથે ઉપયોગ કરવાનો છે. ઈશ્વરે કદાચ ધાર્યું હશે કે, જો આપણને અંતર્મુખ થવાનો સમય હશે, તો આપણે આ સમયનો ઉપયોગ સમજવા અને આપણી ભૂલ સુધારી, શીખવાને કરીશું.
સનાતન ધર્મ આપણને અંતર્મુખ થવાનો સિદ્ધાંત શીખવે છે. ”ઉત્તિષ્ઠ! જાગૃત!”—”ઊઠો! જાગો!” જેઓ આ કરશે, તેઓ જ આત્મ-સાક્ષાત્કારનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. ઊત્તિષ્ઠ જાગૃત પ્રાપ્ય વરાન્ નિબોધત (કથોપનિષદ ૧.૩.૧૪) “ઊઠો! જાગો! મહાત્માઓને શરણે જાઓ અને તેમના ઉપદેશોને સમજો.” આ કેવળ ”ઊઠ”વાનું નથી, અહીં આપણને ઊઠીને ઊભા થવાને કહેવામાં આવ્યું છે. આપણને આપણા સ્વથી જાગૃત થવાને, ઊભા થવાને અને આપણી અંદર રહેલી શક્તિ અને સામર્થ્યનો ઉપયોગ કરવાને કહેવામાં આવ્યું છે. આનો અર્થ શક્તિમાન, સામર્થ્યવાન અને આત્મનિર્ભર થવાનું છે.
યેશુએ કહ્યું છે, “શોધો અને તમને તે મળી જશે.” અહીં શોધવાનું અંદરમાં છે, બહારની દુનિયામાં નહિ. પરંતુ હાલમાં ઘણા લોકોનું શોધવું ફક્ત, “મને સહુંથી લેટેસ્ટ ડીસાઈનનો નેકલેસ ક્યાં મળશે?”— સુધી સીમિત છે. તે નાતાલનો તહેવાર હોય કે અન્ય કોઈ તહેવાર હોય, આપણું ધ્યાન હંમેશા બહાર હોય છે. “શું હું અહીંથી આ ખરીદી શકું?” “શું આ સ્ટાઇલનો ડ્રેસ બુટીક્માં મળી જશે?”“શું ફલાણી ફલાણી ઝવેરાતની દુકાનમાંથી આ નેકલેસ હું મેળવી શકું?” “શું હશે આની કિંમત?” આપણી શોધની આ મૂળ પ્રકૃતિ છે. ક્રિસમસમાં નવા વસ્ત્રો ખરીદવા, સરસ કાર્ડ મોકલવા વગેરે શોધીએ છીએ. આપણી સઘળી શોધ બહારી છે. જે શોધ વિષે યેશુ કહેતા હતા, તે શોધ આ ન હતી. તે અંતરમાં શોધવાનું હતું. પરંતુ આપણે ઉતાવળમાંને ઉતાવળમાં જે અનિવાર્ય નથી, તેને શોધીએ છીએ. શોધીએ છીએ અને બધું જ મેળવીએ છીએ પણ આ તે નથી, જે આપણે શોધવું જોઈએ અને મેળવવું જોઈએ.
ઈશ્વરે આપણને આંખો આપી છે, આ ફક્ત બહારની દુનિયા જોઈ, તેથી ભ્રમિત રહેવાને નથી. આંખો બંધ કરી, અંતરમાં જોવાને પણ છે. અને અંતમાં પછી અંતરના ચક્ષુથી જોવાનું કે, અંદર અને બહાર વાસ્તવમાં એક જ છે. બહારના બે ચક્ષુઓ તો ફક્ત બહારની દુનિયા જોવા માટે જરૂરી છે. અંતરનું જગત જોવા અને સ્વ આત્માને જાણવા, બહારી આંખો જરૂરી નથી. કારણ કે, સાચો “હું” તો અંદર છે, બહાર નથી.
આપણે કોઈ એકાંકી દ્વીપ નથી. આપણે બધા સાંકળની જોડાયેલી કડીની જેમ એકબીજા સાથે જોડાયેલા છીએ. કરુણા, પ્રેમ અને સદ્ભાવના આપણામાં ભરાઈને પછી બહાર ઊભરાવા જોઈએ. યેશુને તેમના શિષ્યોએ પૂછયું હતું, “સ્વર્ગનું રાજ્ય કેવું છે?” અને તેમનો જવાબ હતો, “ રાયના દાણા જેવું.” એક બીને દાણામાંથી વૃક્ષમાં ઉગવા માટે તેનું કાચલું તૂટવું જોઈએ. ઉગી ગયા પછી તે પક્ષીઓ, જનાવરો અને મનુષ્ય માટે સમાનરૂપે આશ્રયસ્થાન બની જાય છે. યેશુના વચનો સૂચવે છે કે, આપણે પણ વિકસીને તેના જેવું બનવાનું છે. જે રીતે બી ઉગીને વૃક્ષ બને છે, ઈશ્વર પણ આપણામાંના હરેકમાં જીવ તરીકે જીવે છે. સૂર્યના પ્રકાશમાં જો પાણીથી ભરેલા સો ઘડા રાખવામાં આવે તો તેમાંના એક એકની તળેટી પર સૂર્યનું પ્રતિબિંબ જોવા મળશે. પરંતુ, હકીકતમાં સૂર્ય તો એક જ છે. આ જ પ્રમાણે એક જ સત્ આત્મા પ્રત્યેક જીવમાં હાજર છે. પરંતુ દરેક વ્યક્તિમાં તેનું પ્રકટીકરણ જુદું હોય છે. દીવાને ફરતો કાંચનો ગોળો જો પૂરેપૂરો મશીથી ભરેલો હશે, તો દીવાનો પ્રકાશ સ્હેજે નહિ દેખાય. આ જ પ્રમાણે એક જ સત્ આત્મા પ્રત્યેક જીવમાં હાજર છે. પરંતુ દરેક વ્યક્તિમાં તેનું પ્રકટીકરણ જુદું હોય છે. દીવાને ફરતો કાંચનો ગોળો જો પૂરેપૂરો મશીથી ભરેલો હશે, તો દીવાનો પ્રકાશ સ્હેજે નહિ દેખાય. આ જ પ્રમાણે જ્યાં સુધી આપણી અંદર સ્વાર્થતા અને ઈર્ષા વાસ કરતા હોય, ત્યાં સુધી આપણે આપણી અંદરની દિવ્યતા ન તો અભિવ્યક્ત કરી શકીએ કે નહિ તેને અનુભવી શકીએ.
ક્રિસમસ જેવા તહેવારો ધૂમધામથી,ઉત્સાહ અને મોજ મજા સાથે ઉજવવા જોઈએ. પણ જ્યારે તમે આ ધૂમધામ અને મોજ મસ્તીમાંથી પાછા નીચે ઉતરો ત્યારે તમારા જીવન પર મનન કરવાને, સ્વયંનું મૂલ્યાંકન કરવાને તમારાંથી થવું જોઈએ. જેમ કે, સમાજ માટે મેં શું કર્યું? મેં ફક્ત મારાં માટે જ લીધું શું? કે પછી પ્રકૃતિ માતા માટે હું કંઈ કરી શક્યો?
યેશુ કહે છે, “તમારા પડોશીને તે રીતે પ્રેમ કરો, જે રીતે તમે સ્વયંને પ્રેમ કરો છો.” જીવનના પ્રવાહમાં હરેક વ્યક્તિ જેને આપણે મળીએ છીએ, તે બધા કે જેને આપણે જાણીએ છીએ, તે દરેક વ્યક્તિ જે આપણી આજુંબાજું આવે છે, તે બધા જ આપણા પાડોશી છે. આપણે જો તેમને સ્વયં આપણી જેમ જોઈને પ્રેમ કરી શકીએ, તો તે જ સ્વયંમાં પૂર્ણત્વ પ્રાપ્ત કરવાનો ધોરી માર્ગ છે. શ્રીકૃષ્ણ, શ્રીરામ, યેશુ બધા જ આપણા હૃદયમાં વાસ કરે છે. ક્રિસમસ આપણને સ્મરણ કરાવે છે કે, આત્મ-ત્યાગ, કરુણા, વિનમ્રતા અને ઈોશ્વરમાં દ્રઢ વિશ્વાસ આપણે આપણા જીવનમાં લઈ આવવા જરૂરી છે, આ જાગૃતિ બધામાં ઉદિત થાય. આપણા હૃદયની ગમાણને આપણે સદ્ વિચારો, મધુર વચનો અને કરુણાભર્યા કાર્યોથી સજાવીએ, કારણ કે, હૃદય જ તો ઈશ્વરનું નિવાસ સ્થાન છે. આપણે આપણા હૃદય ખુલા કરીએ. આમ જ્યારે કરીશું, ત્યારે આપણને સમજાશે કે, સુરક્ષા અને સલામતી આપણી અંદર જ રહેલા છે. અમ્મા પોતાના બધા જ બાળકોને નાતાલના આવસર પર શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે. મારા બધા જ બાળકોને કૃપા અનુગ્રહિત કરે. ૐ
ગઈકાલે ભાવદર્શન હોવાથી, લોકોની ભારે ભીડ હતી. બપોરનું ભોજન પિરસવા, એક બ્રહ્મચારીએ તેની કુટીરમાં, તેની સાથે રહેતા એક અન્ય બ્રહ્મચારીને મદદ કરવા માટે બોલાવ્યો. પણ તે બ્રહ્મચારી ધ્યાન કરતો હતો, માટે તે મદદ કરવા આવ્યો નહિ. આ વાત અમ્માને પહોંચી. આની જાણ થતાં, પેલો બ્રહ્મચારી આજ સવારથી અમ્માથી મોં છીપાવતો ફરતો હતો. અત્યારે તે અમ્માની પાછળ જ બેઠો હતો. અચાનક અમ્માએ પાછું ફરી તે બ્રહ્મચારી તરફ નજર કરી. અમ્માનું મુખ જોવાને અસમર્થ તે બ્રહ્મચારી માથું નીચું કરી બેઠો હતો. બ્રહ્મચારીના મનના વિચારથી પરિચિત, અમ્માએ કહ્યું,
અમ્મા : “બાળકો, તમે જાણો છો, તમારી પાસેથી અમ્માને શું શું અપેક્ષાઓ છે? તમારે તો સૂરજ જેવા બનવાનું છે. તમારે કોઈ આગીયા જેવું નથી બનવાનું. આગીયા તો ફક્ત પોતાની આવશ્યકતા માટે પ્રકાશ આપે છે. તમે એવા બનશો નહિ. તમારે તો ફક્ત નિઃસ્વાર્થતા માટે જ ઇચ્છા કરવી જોઈએ. મૃત્યુની ઘડીમાં પણ, તમે બીજાને સહાય કરવા હાથ લંબાવી શકો એવા બનવાનું છે.
“બાળકો, હંમેશા આ વાતની કાળજી રાખવી જોઈએ કે, તમે જે કાર્ય કરો તે અન્યની સહાય માટે, તેમને સંતોષ આપવા ખાતર હોવું જોઈએ. તે જો શક્ય ન હોય, તો ઓછામાં ઓછું આ બાબતની તો ચોકસાઈ રાખવી જ જોઈએ કે આપણા કાર્યથી બીજાને કોઈ અસુવિધા કે દુઃખ ન થાય. વિચાર, વચન કે કાર્યોથી કોઈને હાની ન પહોંચે, પણ હંમેશા તે અન્ય માટે હિતકારક રહે, આ પ્રકારની પ્રાર્થના જ યથાર્થ પ્રાર્થના છે. આપણી પ્રગતિ કરતાં, બીજાની પ્રગતિ માટે પ્રાર્થના કરવાની ક્ષમતા આપણામાં હોવી જોઈએ. આ પ્રકારનું મન પ્રાપ્ત કરવું, એ જ મારાં બાળકો, આપણી સૌથી મહાન પ્રાપ્તિ છે. અન્યના દુઃખમાં દુઃખી અને અન્યના સુખમાં સુખી, આ જ યથાર્થ ઈશ્વર આરાધના છે. તેઓ અન્યમાં સ્વયંને જુએ છે. શાંતિ અને સમાધાનયુક્ત જગત તેમના માટે જ તો છે.”
કાદીનૂ કાદાય, મનસ્સિન્ન મનસાઈ, કન્નીનૂ કાણાય, વિલસુનોર્મ્મે…. કાનોના કાન, મનનું રે મન નયનોના નયન બની, વિલસો તમો મા પ્રાણોના પ્રાણ તમે એક અમ્મા જીવનનું જીવન તું ને તું મા આત્માના આત્મા, સમુદ્રના મોજાં જેમ વિદ્યામૃતના અમૃત તમો હો અમ્મા અમૃત તણા મોતિ આનંદના સત્વ તમો જ મહામાયા બ્રહ્મ તમે જ છો નયનો ન દેખે, મન ના ગ્રહણ કરે શબ્દો બને મૂક તારી સામે ઓ અમ્મા જોયાં છતાં જોયા ના તને અમમા બુદ્ધિથી પર, મા તું મહેશ્વરી સૂર્ય, ચંદ્ર ને તારાઓ, સ્વયં ન પ્રકાશે તારાં તેજસમાં સર્વ પ્રકાશ પામે વીર જ એક, વિવેક દ્વારા તે પરમ તત્વના માર્ગે ગમન કરે……. કાનોના કાન
ભજન પૂરા થયા. બધાએ થોડો સમય ધ્યાન કર્યું. એટલામાં રાત્રિના ભોજનનો સમય થઈ ગયો. અમ્માની આંગળીઓ નીચે, તંબૂરાના તારનો મીઠો ધ્વનિ, હજુ પણ બધાના મનમાં આનંદ પાથરતો ગુંજતો હતો.
અનંત આનંદ તરફના માર્ગ પર, પરમ સત્યના પથ પર વિવેક મહીં, એક ધીર જ આગળ વધી શકે!
શું એક ધીર જ કૈવલ્ય ધામને પ્રાપ્ત કરી શકે? હે અમ્મા, કાગડાઓ હંસનું અનુકરણ કરી ઊડવાનો પ્રયત્ન કરે, તેવો વ્યર્થ જશે શું અધ્યાત્મનો અમારો આ પ્રયત્ન? અંતરમાંથી અમ્માના સુનિશ્ચિત સ્વરે સાંત્વના પ્રદાન કરી, “બાળકો, શું અમ્મા તમારી સાથે નથી….?”
“અમ્મા જાણે છે કે, આજે ગુરુપૂર્ણિમાના અવસર પર અહીં ન પહોંચી શકવાથી ઘણા ભક્તો ઉદાસ છે. આપણે સરકારના નિયમોનું પાલન કરવું જ રહ્યું. આશ્રમમાં આટલા બધા લોકો વાસ કરતા હોવાથી, અમ્મા માટે તેમની સુરક્ષાની ખાતરી પણ કરવી જરૂરી છે. આપણે જ્યારે આદર્શ નાગરિક તરીકે વર્તન કરીએ, તયારે બીજા લોકો પણ યોગ્ય રીતે વ્યવહાર કરશે. ભલે તમારામાંના ઘણાખરા આશ્રમની બહાર છો, તેમછતાં તમો અમ્માના હૃદયમાં જ છો. અમ્મા જાણે છે કે, તમો અમ્માના હૃદયમાં છો અને અમ્મા પણ તમારામાં છે. કેટલાક દેશોમાં કરોનાથી મૃત્યુ પામનારનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે. ત્યારે અન્ય દેશોમાં તેમાં વધારો થતો જોવા મળે છે. ભારતમાં આ વાયરસ હવે ઝડપથી પ્રસરવા લાગ્યો છે. મારા બાળકો, આપ સહું હૃદયથી બધા માટે પ્રાર્થના કરશો કે, સંયમ રાખવા જેટલો વિવેક તેમનામાં હોય અને વાયરસને પ્રસરતા અટકાવવા આવશ્યક પ્રતિબંધોનું પાલન કરે. આપણે જ્યાં સુધી સ્વયંને પ્રતિબંધિત નહિ કરીએ, સરકાર દ્વારા લાદવામાં આવેલ પ્રતિબંધોની કોઈ અસર નહિ રહે. આ સંયમની આવશ્યકતા માટેની જાગરૂકતા હરકોઈમાં ઉદિત થાય.
સમાજની આજની સ્થિતિ જોઈ, અમ્માને લાગે છે કે, જો આપણે જીવિત હશું તો જ જીવન હશે. પરંતુ જીવિત રહેવા માટે કેટલિક પ્રાથમિક આવશ્યકતાઓ પૂરી કરવાની છે. ખોરાક આવશ્યક છે. જો વેપાર ચાલે અને વ્યવસાયિક લેવડ દેવડ થાય તો આપણને ખોરાક મળી શકે. આધ્યાત્મિક જીવનમાં પણ ખોરાકનું મહત્વ બતાવવામાં આવેલ છે. ગીતામાં પણ આનો ઉલ્લેખ છે. એવા પણ લોકો છે, જેઓ આધ્યાત્મિક ઉત્થાનના અમુક સ્તર પછી હવા પર જીવી શકે છે. પરંતુ એક વાત તો સાચી કે, બધા જ લોકોના, આધ્યાત્મિક સાધકો સમેત બધાના શરીર પંચભૂતોના બનેલા છે. આધ્યાત્મિકતામાં શરીર કરતા મનનું મહત્વ વધારે હોવા છતાં, હૈયાત રહેવા ખોરાક જરૂરી છે. હવે જ્યારે દુકાનો ફરી ખુલવા લાગી છે અને લોકો ચીજ વસ્તુ ખરીદવા બહાર જવા લાગ્યા છે, આ રોગ પ્રસારણની શક્યતામાં પણ અતિશય વધારો થયો છે.
જો રાષ્ટ્રનો નિકાસ બંધ કરવામાં આવે, તો ઘણા દેશોમાં મહા ગંભીર આર્થિક સ્થિતિ ઊભી થાય. નાના ઉદ્યોગવાળા, ઑટો રીક્સા ચાલકો, ટેક્સી ડ્રાઈવરો, ચણતરનું કામ કરતા મજુરો અને અન્ય વ્યવસાય કરતા લોકો, બધા જ અત્યારે અત્યંત કઠણાઈ અનુભવી રહ્યાં છે. તેમની આ બધા જ પ્રકારની કઠણાઈથી આપણે સભાન રહેવું જોઈએ. કેટલાક રાષ્ટ્રોમાં એમ કહેવાય છે કે, જે વસ્તુ ર્સવપ્રથમ સહુંથી વધું વહેંચાઈ હતી, તે હતી – બંદુક. લોકોને બંદુક જોઈતી હતી. તેઓ આ વાતની ખાતરી કરવા માગતા હતા કે, તેમને ખાવાને પર્યાપ્ત ખોરાક મળી રહે. ભલે પછી આ માટે કોઈને હાનિ પહોંચાવડી પડે! આ સાથે દુકાનોમાં અનાજ અને અન્ય પદાર્થો જડપથી ખાલી થઈ ગયા. કારણ કે, લોકો મહિનાઓ સુધી ચાલે તેટલું અનાજ સંઘરવા લાગ્યા. ભયના માર્યા તેમણે આમ કર્યું હતું પણ આ કારણસર ઘણા લોકોને પર્યાપ્ત અનાજ મળ્યું નહિ. કારણ કે, થોડા લોકોએ દુકાનોમાંની બધી જ વસ્તુઓ ખરીદી લીધી. આ બધા આપણને શીખવાના પાઠો છે. આ આપણને સમાજ કઈ દિશામાં આગળ વધી રહ્યો છે તે બતાવે છે.
સમસ્ત વિશ્વ કરુણાના કેંદ્ર બિંદુની ગોળ ફરે છે. કેવળ આ જ તેને જાળવીને છે. પ્રકૃતિમાં આ જોવા મળે છે, જ્યાં બધા જ જીવો સહ – અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને પરસ્પર એકબીજાને હૈયાત રહેવા સૂક્ષ્મ અને સ્થૂળ રીતે સહાય કરે છે. જેમ જેમ વધુ વૃક્ષો અને જનાવરોનો નાશ કરવામાં આવે છે, તેમ તેમનો વિલય થાય છે. આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે,આ સાથે આપણને શુદ્ધ વાયુ મળવો મુશ્કેલ થયો છે. જેથી પછી આપણા શરીર અશુદ્ધ બને છે, આપણો ખોરાક પ્રદુષીત થાય છે, વગેરે…
મનુષ્ય પ્રયત્ન સીમિત છે. તમે જોઈ શકો છો કે, આપણે ચાહીએ તેમ કંઈ બનતું નથી. જે બને છે, તે ઈશ્વરની ઇચ્છા અનુસાર જ બને છે. કદાચ આ પ્રકૃતિની સાજા થવાની પ્રક્રિયા હશે. અમ્માને લાગે છે કે, પ્રકૃતિ સ્વયંને સ્વસ્થ કરી રહી છે. કારણ કે, કર્મનો સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ જણાવે છે કે, જે આપણે આપીએ તે જ આપણને પાછું મળે છે. જેવું કરીએ તેવું ભરીએ! સારા કર્મોનું સારું પરિણામ આવે છે. ત્યારે ખરાબ કર્મો ખરાબ પરિણામ લાવે છે. કદાચ આ જ તો પ્રકૃતિ આપણને બતાવી રહી છે. આપણી પાસે કોઈ પસંદગી નથી. આપણે તો ફક્ત ઉચિત પ્રયત્ન કરવાનો છે અને પ્રયત્ન સાથે પ્રાર્થના કરવાની છે. આપણે ઘણા સહી કાર્યો કરી રહ્યાં છીએ. જેમ કે વૃક્ષારોપણ વગેરે… પરંતુ, આ સાથે આપણે દિવ્ય ઇચ્છાને પણ તાલબદ્ધ થવું જોઈએ. અમ્માને આશ્રમમાં અને આશ્રમની બહાર ઘણા બાળકો છે. જેઓ કરુણા અને પ્રેમથી કાર્ય કરી રહ્યાં છે. આ સાથે આપણે તે ડૉક્ટરો, નર્સો, હૉસ્પિટલોના કાર્યકરો, પોલિસ લોકો અને અન્ય લોકોને કૃતજ્ઞતા સાથે યાદ કરવા જોઈએ જેઓ અગ્રિમ હરોળમાં કાર્ય કરે છે. પ્રતિદિન તેઓ પોતાના જીવના જોખમે આ બીમારીથી પીડિત લોકોની સેવા કરી રહ્યાં છે. ઘણા લોકો કરુણા વશ બીજાની સહાય કરે છે. અત્યારે પરિસ્થિતી ઘણી ગંભીર છે. માટે મારા બાળકો, કૃપા કરી તીવ્રતાથી બધા લોકો માટે પ્રાર્થના કરશો.
બધાએ આંખ બંધ કરી અત્યંત તીવ્રતાથી પ્રાર્થના કરવાની છે. અઢાર વખત પ્રમાણિકતાથી, નિષ્ઠાથી, પિગળતા, વ્યગ્રતા સાથે – “લોકાઃ સમસ્તાઃ સુખીનો ભવન્તુ”, આ મંત્રનો જાપ કરો. આપણે તો ફક્ત આટલું જ કરી શકીએ.
“ગુરુપૂર્ણિમા”, આ પદ ગુરુની તુલના પૂર્ણિમાના ચંદ્ર સાથે કરે છે. રાતના જે જાગે છે, તેમને પૂર્ણ ચંદ્રના પ્રકાશનો લાભ મળે છે. ફક્ત “પૂનમનો ચંદ્ર“ એમ સાંભળતા જ આપણા હૃદય આનંદથી ભરાઈ જાય છે. શા માટે આમ થાય છે, તેનો વિચાર સુદ્ધા ન કરતા, તેને જોવા માટે ખેંચાણ અનુભવિએ છીએ અને તેની ભવ્યતા નિહાળતા તેનો આનંદ લઈએ છીએ. એમ પણ બને કે, બધું વિસરી આપણે નાચવા લાગીએ. ઘોર અંધારી રાત્રીના મધ્યે જો પ્રકાશ જોવા મળે, ત્યારે જેમ તરસ કોઈ વ્યક્તિને પીવાને પાણી મળે, તેના જેવી રાહત વ્યક્તિ અનુભવે છે. પૂર્ણિમાના સમયે ભરતી તેની પરાકાષ્ટા પર હોય છે. પૂર્ણ ચંદ્રમામાં આકર્ષણ અને લોહચુંબકત્વ, બંને હોય છે. જે આપણા મનનો ઉદ્ધાર કરે છે. તાત્વિક રીતે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે અન્ય અનેક વ્યાખ્યાઓ પણ હશે, તેમ છતાં કારણ ભલે ગમે તે હોય, ચંદ્રની ચાંદની બધાને આનંદ આપે છે.
ગુરુ પણ આવા જ છે. એક સદ્ગુરુ સમસ્ત વિશ્વને શુભતાથી અનુગ્રહિત કરે છે. ગુરુ સાથેનો કોઈ પણ પ્રકારનો સમાગમ ફક્ત સારપ અને ભવ્યતા જ આપી શકે. સૂર્યોદય સમયે અંધકારનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી રહેતું. આ જ પ્રમાણે, આપણા શિક્ષકો કે જેઓ આપણને વિધ વિધ વિશયોમાં શિક્ષિત કરે છે, તેઓ આપણી અંદર રહેલા અંજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરે છે. પરંતુ, એક વિજ્ઞાન એવું છે, જે અન્ય બધા જ વિજ્ઞાનો કરતાં ક્યાંય મહાન અને ઉમદા છે. આ આત્મવિદ્યા છે, આત્માનું વિજ્ઞાન છે. આ ભૌતિક જગતને સંબંધિત બધું જ જ્ઞાન દ્વૈત પર આધારિત છે. પરંતુ, આધ્યાત્મિકતા તે વિજ્ઞાન છે, આપણામાંના હરેકમાં “હું” રૂપે પ્રકાશમાન સત્યને પ્રકટ કરે છે. સદ્ગુરુ આપણને અદ્વૈતના આ જ્ઞાન તરફ દોરી જાય છે. શિષ્યે ગુરુ પ્રતિ હર ક્ષણ, હર હંમેશ આદર અને ભક્તિ જાળવવા જોઈએ. તેમછતાં મહર્ષિ વેદવ્યાસની વર્ષગાંઠને ગુરુપૂર્ણિમા તરીકે જુદી રાખવામાં આવી છે. ગુરુ પ્રત્યેના આ આદરને, સંમાનને ઉજવવા માટેનો આ એક વિશેષ દિવસ છે. કેટલાક લોકોનું કહેવું છે કે, “ઈશ્વર અને ગુરુ બંને આપણામાંના હરેકની અંદર વાસ કરે છે. તો પછી બહારી ગુરુની શું જરૂર છે?” ઈશ્વર અને ગુરુ બંને આપણી અંદર વાસ કરે છે, પરંતુ આપણી માનસિક સ્થિતિ તેમની ઉપસ્થિતિને ગ્રહણ કરવાને સમર્થ નથી. અત્યારે આપણે બહિર્મુખી છીએ. માટે, આંતરિક ગુરુને આપણે જાગૃત કરવાના છે. આંતરિક ગુરુ જાગૃત ન થાય ત્યાં સુધી એક આધ્યાત્મિક સાધકને બહારી ગુરુનું માર્ગદર્શન અનિવાર્ય છે.
અત્યારે શિષ્ય પોતાના દેહ સાથે એકરૂપ છે. પરંતુ તે પોતાના શરીર સાથેની એકરૂપતાથી ઉપર ઊઠી, પોતે જ સાચો આત્મા છે, આનો સાક્ષાત્કાર કરવાને ચાહે છે. સદ્ગુરુ તે વ્યક્તિ છે, જે શિષ્યમાંથી અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરે છે.
ગુરુ તેલના દીવાની પ્રકાશમાન જ્યોત જેવા છે. શિષ્યની અંદરના અંધકારને દૂર કરવા તેની અંદર રહેલા આંતરિક દીપને પ્રજ્વલિત કરવો જરૂરી છે. અહીં ગુરુરૂપિ દીપકની જરૂર પડે છે. જો આવશ્યક પ્રયત્ન કરવામાં આવે તો દિવ્ય કૃપાના દ્વાર ચોક્કસ ખુલશે.
આ કૃપાને પ્રાપ્ત કરવા જેટલી શક્તિ અને આશીર્વાદ મારા બાળકોને પ્રાપ્ત થાય એ જ પ્રાર્થના. બધાને ઈશ્વર કૃપા અનુગ્રહિત કરે.
