ભક્ત : “અમ્મા, અમુક સમયે, હું મારાં વિકારોને નિયંત્રણમાં નથી રાખી શકતો. જેમ તેને નિયંત્રણમાં રાખવાનો પ્રયત્ન કરું છું, તેમાં વૃદ્ધિ જ થાય છે.”

અમ્મા : “વિકારોને નિયંત્રણમાં રાખવા બહુ કઠિન છે. તેમ છતાં, તે નુકસાન નહિ કરે માટે જ, આહારમાં નિયંત્રણ બહુ જરૂરી છે. દ્રઢ મનઃશક્તિ ધરાવતી કોઈ વ્યક્તિના ખોરાકમાં થોડું ઘણું પરિવર્તન આવે, તો તે તેમને નુકસાન કરશે.  દુર્બળ મનવાળા લોકોને જ તે અત્યાધિક નુકસાન કરે છે.”

યુવક : “આહારથી સ્વભાવમાં પરિવર્તન આવે છે?”

અમ્મા : “હા, ચોક્કસ. પુત્ર, દરેક ખોરાકને પોતાનો એક સ્વભાવ હોય છે. આ જ પ્રમાણે, તીખાશ, ગળપણ, ખટાશ, વગેરે બધા રસનો એક સ્વભાવ હોય છે. સાત્વિક ખોરાક લેતા હો તો, તેનો પણ એક નિયમ છે. દૂધ, ઘી, આ બધું સાત્વિક હોવા છતાં, તેને અધિક માત્રામાં લેશો તો તે હાનિકારક હશે. દરેક ખોરાક આપણામાં વિવિધ અસર ઉત્પન્ન કરે છે. માંસાહાર લેવાથી, મન ચંચળ થાય છે.

“જે શક્તિ પ્રાપ્ત કરવા, સાક્ષાત્કારની તીવ્રેચ્છાથી સાધના કરે છે, તેમના માટે શરૂઆતમાં ખોરાકમાં નિયંત્રણ અનિવાર્ય છે.

“બીજને કોઈ છાયાવાળી જગ્યામાં વાવવું જરૂરી છે. ઊગીને વૃક્ષ બને પછી તે તડકો સહન કરવાને શક્તમાન બને છે. ઔષધ જેમ નિર્દેશિત માત્રામાં જ લેવાનું હોય છે, તે જ પ્રમાણે સાધના કરનારને ખોરાકમાં નિયંત્રણ જરૂરી છે. સાધનામાં ઘણી ઉર્ધ્વગતિ કર્યા પછી ખોરાકમાં નિયંત્રણની ખાસ જરૂર રહેતી નથી.”

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)

એક ભક્ત : “ઘરમાં બધા મારાંથી બીવે છે. મારાં શાસન અનુસાર જો કોઈ ન રહે, તો મને તેમના પર ભયંકર ક્રોધ આવે છે. ત્યારે પછી, હું કંઈ જ જોતો નથી.”

અમ્મા : “પુત્ર, અહમ્‌  અને ક્રોધ સાથે તું આધ્યાત્મિક સાધના કરીશ, તો તારી સાધનાના ફળને તું નહિ અનુભવી શકે. તું એક બાજુ ખાંડ રાખ, અને બીજી બાજુ કીડીઓને રાખ, તો શું થાય? કીડી બધી ખાંડ ખાઈ જશે. અને તને તેનો ખ્યાલ પણ  નહિ રહે!  સાધના દ્વારા તું જે કંઈ પ્રાપ્ત કરે છે, તે ક્રોધ દ્વારા નાશ પામે છે. બેટરીપર ચાલતી ટોર્ચને અસંખ્ય વાર ચાલુંબંધ કરવામાં આવે તો બેટરીની શક્તિ નાશ ન પામે શું? આ જ પ્રમાણે, આપણે જ્યારે ક્રોધ કરીએ છીએ, ત્યારે શરીરના રોમેરોમમાંથી, આંખથી. નાકથી, કાનથી, મુખથી, બધેથી સમાનરૂપે શક્તિનો વ્યય થાય છે. મનને નિયંત્રણમાં રાખી આગળ વધવાથી, પ્રાપ્ત કરેલી શક્તિનો વ્યય થતો નથી.”

ભક્ત : “શું ક્રોધ કરનાર વ્યક્તિ, સાધનાથી પ્રાપ્ત થતી અનુભૂતિને ન જાણી શકે?”

અમ્મા : “પુત્ર, કૂવામાંથી પાણી સિંચવા, ઘણા બધા કાણાવાળી ડોલને કૂવામાં ઉતારી, મહામહેનતે ડોલને ઉપર ખેંચશો. પણ, ડોલ જ્યારે ઉપર આવે ત્યારે તેમાં એક ટીપુંય પાણીનું નહિ હોય. બધું પાણી ડોલના કાણામાંથી વહી ગયું હશે. પુત્ર, તારી સાધના પણ આવી જ છે. પુત્ર, આજે તું કામક્રોધથી બંધાયેલા મન સાથે જીવી રહ્યો છે.  આ જ કારણ છે કે, મહેનતથી કરેલી સાધના દ્વારા તું જે કંઈ પ્રાપ્ત કરે છે, તે ત્યારે ને ત્યારે જ વહી જાય છે. સાધના કરવાછતાં, તેમાં રહેલા ગુણને સમજી શકતો  નથી, કે નથી  તને  કોઈ  અનુભવ થતો. તેના મહત્વને પણ તું જાણી શકતો  નથી. પુત્ર, ક્યારેક ક્યારેક એકાંતમાં  મનને શાંત કરી, કામક્રોધને જગાડે તેવી પરિસ્થિતિઓથી દૂર રહી, સાધના  કરવાનો પ્રયત્ન કર. પછી તું સર્વશક્તિના સ્રોતને જાણી શકશે.”

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)

યુવક : “સાધનામાં શિસ્તબદ્ધતા અને જાગરૂકતા માટેની ચાહ ન હોવી જોઈએ શું?”

અમ્મા : “હાસ્તો. જેમ આપણે ઈશ્વરને પ્રેમ કરીએ છીએ, તે જ પ્રમાણે શિસ્તપાલનને પ્રેમ કરવો જોઈએ. જે ઈશ્વરને પ્રેમ કરે છે, તે નિયમિતતાને પણ પ્રેમ કરે છે. અમ્માનું કહેવું છે કે, સર્વપ્રથમ તો નિયમિતતાને પ્રેમ કરવો જોઈએ.

“નિશ્ચિત સમયે ચા પીવાની આદત હોય, તેમને તે સમયે ચા ન મળે, તો તેઓ માથાનો દુઃખાવો, અસ્વસ્થતા વગેરે અનુભવે છે. ગાંજાના વ્યસનીને સમયસર ગાંજો ન મળે તો ગભરામણ અનુભવશે. ગઈકાલ સુધી જે આદતનુ પાલન કરતા આવ્યા હોઈએ, તે આજે પણ નિર્ધારિત સમયપર પોતાની હાજરી યાદ કરાવશે. આ જ પ્રમાણે, કોઈપણ કાર્યમાં એક નિયમનું પાલન કરીને આગળ વધીએ, તો તે આપણો સ્વભાવ બની જાય છે. નિશ્ચિત સમયે તે આપણને જાગ્રત કરશે. આ જ પ્રમાણે, સાધનાના કાર્યોમાં પણ આપણે  નિયમિતતાનું પાલન કરીએ, તો તે આપણને લાભદાયક હશે.”

અમ્માને સાંભળી રહેલા એક અન્ય ગૃહસ્થ ભક્તે પોતાનો પ્રશ્ન વ્યક્ત કરતા કહ્યું, “અમ્મા, હું રોજ થોડો સમય ધ્યાન માટે કાઢુ છું. પણ, તેનાથી મને કોઈ ખાસ લાભ થતો હોઈ, એમ લાગતું નથી.”

અમ્મા  “પુત્ર, તારું મન ઘણી વસ્તુઓ સાથે બંધાયેલું છે. આધ્યાત્મિક જીવનમાં અત્યાધિક શિસ્ત અને નિષ્ઠા જરૂરી છે. આ બધું ન હોય, તો ધાર્યા પ્રમાણે સાધનાનો લાભ મેળવવો કઠિન છે. પુત્ર, તું સાધના કરે છે. પણ તારી સાધના કેવી છે? એક  ચમચી તેલ લઈ, તેને એક વાસણમાંથી બીજામાં, એમ દશ વાસણમાં ફેરવવામાં આવે તો છેલ્લે કંઈ જ નથી રહેતું. બધા વાસણમાં તેલનું આછું પડ માત્ર જ ચોંટેલું  હશે. આ જ પ્રમાણે  છે, સાધના કરીને વિવિધ કાર્યોમાં સંડોવાયેલા રહેવું મનને એકાગ્ર કરીને જે શક્તિ પ્રાપ્ત કરી હોય છે તે બધી વિવિધ રીતે નાશ પામે છે. નાનત્વમાં એકત્વને નિહાળીએ, તો  આટલો નાશ સંભવે નહિ. બધાને ઈશ્વર સ્વરૂપ જોવાથી, આપણી આંતરિક શક્તિનો નાશ થતો નથી.”

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)

યુવક : “ઘણા લોકો કહેતા હોય છે કે, એક સાધકે યમનિયમોનું દ્રઢ પાલન કરવું જોઈએ. તેમાં આટલા બધા પ્રતિબંધો શું  જરૂરી  છે? તત્વનું જ્ઞાન હોય તો એ પર્યાપ્ત નથી શું? ગમે તેમ તો, તે વિષેનું જ્ઞાન મેળવવું એ જ મહત્વનુ છે, નહિં કે?”

અમ્મા : “પુત્ર, પૃથ્વી દરેક વસ્તુને પોતાની તરફ આકર્ષે છે. ખરું ને? સમુદ્રકિનારાની કાળી માટીમાં સૂવો અને સવારે ઊઠો ત્યારે તમે ઘણો શ્રમ અનુભવો છો. કારણ કે, કાળીમાટી આપણી શક્તિને ચૂસી લે છે. અત્યારે આપણે પ્રકૃતિના નિયંત્રણમાં છીએ. માટે યમનિયમોનું આપણે પાલન કરવું જ જોઈએ. એક હદ સુધી આપણને તેની જરૂર છે. સાધના કરી, પ્રકૃતિના નિયંત્રણથી પર આવી જઈએ, પછી આપણને તેની જરૂર નથી. આપણી  શક્તિનો ક્ષય થતો  નથી. કારણ કે, ત્યારે પ્રકૃતિ આપણને આધીન હશે. પરંતુ,  ત્યાં સુધી યમનિયમ જરૂરી છે.

“બીજને વાવો ત્યારે મરધીનું બચ્ચુ તેને ખોતરીને ખાઈ ન લે, તે માટે તેની આસપાસ કાંટાળીવાડ રાખવામાં આવે છે. મરઘીનું બચ્ચુ તેના મૂળને ખાઈ લે, તો તે બીજ ઊગી શકે નહિ. બીજ ઊગીને વૃક્ષ બને, પછી તે મરઘી, મનુષ્ય વગેરેને આશ્રય આપે છે. તેની સાથે  હાથીને  પણ  બાંધી શકાય. પરંતુ, અત્યારે મરઘીના નાના બચ્ચાથી પણ તે બીજ ભય પામે છે. આ જ પ્રમાણે,આપણે નબળા મનના હોવાથી, જ્યાં સુધી આપણી આંતરિક શક્તિને ન જાણી લઈએ, ત્યાં સુધી આપણને યમનિયમ જરૂરી છે.”

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)

શાસ્ત્રી : “અમ્મા, ધ્યાનમાં આપણા ઈષ્ટદેવના સ્વરૂપને સ્પષ્ટ નિહાળવા શું કરવું જોઈએ?”

અમ્મા : “ઈષ્ટદેવના રૂપ સાથે પ્રેમ હોય તો જ તે પ્રકાશિત થાય છે. દર્શન નથી થયા.. દર્શન નથી થયા..ની ચિંતા હંમેશા હોવી જોઈએ.

“એક પ્રિયતમને પોતાની પ્રિયતમા માટે જે મનોભાવ હોય છે, તેવો જ મનોભાવ એક સાધકને પોતાના ઈશ્વર માટે હોવો જોઈએ. એક ક્ષણ માટે પણ તે તેમનાથી દૂર રહી શકે નહિ, તેવો પ્રેમ હોવો જોઈએ. પ્રિયતમાને નીલ રંગની સાડી પહેરેલી જોઈ હશે, તો જયાં ક્યાંય  તેને થોડો નીલ રંગ દેખાશે, ત્યાં તે તેની પ્રિયતમાને દેખશે. તેના રૂપનું તેને સ્મરણ થઈ આવશે. ખાતી વખતે કે ઊઘમાં, તેનું સ્મરણ માત્ર જ હશે. સવારના ઊઠયા પછી, તેને ફક્ત તેની પ્રિયતમાના જ વિચાર હશે. દંત મંજન કરતી વખતે કે કૉફી પીતી વખતે, તેની પ્રિયતમા શું કરતી હશે, ફક્ત તેના જ વિચાર હશે. આ પ્રકારનો પ્રેમ આપણા ઈષ્ટદેવ માટે હોવો જોઈએ. ઈષ્ટદેવ સિવાયના અન્ય બધા વિચારો દૂર કરવા જોઈએ. કારેલાને ઘણા સમય સુધી સાકરની ચાસણીમાં ડૂબાડીને રાખવાથી, તેની કડવાશ દૂર થાય છે અને તે મધૂર બને છે. આ જ પ્રમાણે, આપણું મન ભલે ગમે તેટલા દુષ્ટ વિચારોથી ભરેલું હશે, પણ સદા ઈશ્વરનું સ્મરણ કરી, તેને સમર્પિત કરીએ, તો તે શુદ્ધ બને છે.

“એક વખત, વૃદાંવનમાં ચાલતા ચાલતા એક ગોપીની નજર, કોઈ વૃક્ષ નીચે પડેલા ઊંડા પગના નિશાન પર પડી. આ જોઈ, ગોપી આ રીતે ભાવના કરવા લાગી કે, “કૃષ્ણ આ માર્ગે આવ્યા હશે. તેમની સાથે જે ગોપી હતી, તેણે પ્રભૂ પાસે વૃક્ષ પરથી ફૂલ તોડી આપવાનું કહ્યું હશે. ત્યારે ભગવાન તેના ખભા પર ટેકો દઈ, છલાંગ મારીને વૃક્ષ પર ચઢી ગયા હશે. છલાંગ મારતી વખતે, જમીન પર મારાં ભગવાનના ચરણનું આ નિશાન પડી ગયું હશે.” તેણે અન્ય ગોપીઓને બોલાવી, તેમને ભગવાનના ચરણનું નિશાન બતાવ્યું. ભગવાનના વિચારમાં તેઓ બધું ભૂલી ગયા. તેની આસપાસ ઊભેલા બધા, તે ગોપી માટે કૃષ્ણ બની ગયા. કોઈ તેના ખભાનો સ્પર્શ કરે, તો જાણે તે કૃષ્ણના કરકમળો હતા એમ ભાવના કરતી, ભક્તના ભાવમાં કોઈ બાહ્ય ચેતના રહેતી નહિ. અન્ય ગોપીઓ પણ કૃષ્ણના સ્મરણમાં બધુ વિસરી જતી. બધા ભગવાનના સ્મરણમાં આનંદાશ્રુ વહાવવા લાગી. આ પ્રકારની ભાવના આપણે કેળવવી જોઈએ. કંઈ પણ જોઈએ, તેને ભગવાન સાથે જોડવું જોઈએ. ભગવાન સિવાય અન્ય કંઈ જ નથી. આ પ્રમાણે રહેતા લોકો માટે, ધ્યાનમાં ઈષ્ટદેવનું રૂપ સ્પષ્ટ જોવા માટે કોઈ શ્રમ કરવો પડતો નથી.  કારણ કે, એવો કોઈ સમય જ નથી હોતો, કે જ્યારે ઈશ્વર તેમના મનમાં ન હોય.

“કંઈ પણ જૂઓ, ત્યારે મનમાં આ રીતની ભાવના ઉઠવી જોઈએ, “હે વૃક્ષો લતાઓ, મારી મા ક્યાં છે? હે પંખીઓ, મારી મા ક્યાં છે? હે સમુદ્ર, નદી ને સરોવરો, તમને ચલાયમાન થવાની શક્તિ આપનારી તે શક્તિસ્વરૂપિણી મા ક્યાં છે? મનથી આ રીતે પૂછો અને ભાવના કરો. આ પ્રકારના મનોભાવને કેળવી, આપણું મન પ્રતિબંધોને તોડી તોડીને, હંમેશા તે પરમાત્માના ચરણોને વળગી રહેશે. પુત્ર, આ પ્રમાણે ભાવના કર્યા પછી ચોક્કસ ઇષ્ટદેવનું સ્વરૂપ મનમાં સ્પષ્ટ થશે.”

બ્રહ્મચારી : “અમ્મા, ક્યારેક બીજા લોકો ખોટું કરી રહ્યાં છે, એમ લાગે છે.  ત્યારે મારું મન ક્ષોભિત થઈ ઉઠે છે. અન્ય પ્રત્યે કેવી રીતે ક્ષમાશીલ બનવું?”

અમ્મા : “આપણા જ હાથેથી, આપણી આંખમાં ઝોંકોં લાગે, ત્યારે આપણો બીજો હાથ, પહેલાંને મારશે નહિ. અહીં શિક્ષા નથી, ક્ષમા છે. પગમાં ઠેસ લાગે કે હાથ ભાંગે, આપણે તે સહન કરીએ છીએ. આંખ, હાથ કે પગ આપણાથી ભિન્ન નથી. તે બધા આપણા જ શરીરના ભાગ છે, એ બોધ આપણને હોય છે. માટે જ ક્ષમા આવે છે. ગમે તેટલી વેદના હશે, આપણે તે સહન કરીશું. આ જ પ્રમાણે, અન્યને આપણા પોતાના તરીકે જોવા જોઈએ. આપણામાં આ બોધ હોવો જોઈએ કે, “હું જ સર્વકાંઈનું કારણ છું. બધામાં હું છું. મારાંથી કોઈ અલગ નથી.” ત્યારે અન્ય લોકોમાં ભૂલો નહિ જોઈ શકો. અને જોઈએ તો પણ, તે આપણી ભૂલો છે, એમ જોઈને આપણે ક્ષમા કરીશું.

“અથવા, સુદામાનો ભાવ જેમ કે, જે બને તેને ઈશ્વર ઇચ્છા તરીકે જોવાનો, સમર્પણનો મનોભાવ કેળવવો જોઈએ. સ્વયંને ઈશ્વરના દાસ તરીકે જોવાનો ભાવ આવવો જોઈએ. ત્યારે આપણે કોઈ પ્રત્યે ક્રોધ નહિ કરી શકીએ. આપણામાં વિનય વિકસશે.

“પુત્ર, કાં તો બધામાં સ્વયંને જોવાનો મનોભાવ અથવા સર્વેને ઈશ્વરસ્વરૂપ તરીકે જોઈ, તેમની સેવા કરવાનો ભાવ, દાસ્ય ભાવ કેળવવો જોઈએ.

“પુત્ર, આપણે પ્રત્યેક ક્ષણ સાવધાનીથી જીવવી જોઈએ. ભોજન કરતા પહેલાં તમારો મંત્રજાપ કરી, આ પ્રમાણે પ્રાર્થના કરવી કે, “હે ઈશ્વર!  શું બધા લોકોએ ભોજન કર્યું? તેમને આવશ્યક બધું મળે છે, શું!  તેમને જે કંઈની જરૂર હોય, તે તેમને પ્રાપ્ત થાય, તે માટેના આશીર્વાદ તેમને આપજો!” ક્ષમાપૂર્વક આ પ્રમાણે પ્રાર્થના કરીને જ, બાળકો, ભોજન કરવું જોઈએ. સર્વપ્રથમ, જે લોકો દુઃખી છે, તેમના પ્રત્યે આપણા હૃદયમાં કરુણા હોવી જોઈએ. ત્યારે જ મન નિર્મળ બને છે. તે કરુણા જ આપણને ઈશ્વરની નજીક લઈ જાય છે.”

આ પ્રમાણે, ભક્તિ સાધના વિષે કહેતા અમ્મા, વિશ્વપ્રેમનું વર્ણન કરી, પોતાની અમૃતવાણીને સમાપ્ત કરી. અમ્માના અમૃતસભર ઉપદેશ વચનોને, એક એક કરીને યાદ કરી, વૈશ્વિક પ્રેમનું મહત્વ સમજાવી, અમ્માએ ભક્તિયોગ પરનો તેમનો સત્સંગ પૂરો કર્યો. અમૃતસભર વાણીનું પાન કરતા, શાસ્ત્રજ્ઞ અને બ્રહ્મચારીઓના હૃદયકમળ ખીલી ઉઠ્યા.

(ઉપદેશામૃત ભાગ-૨માંથી અવતરણ)