ध्यानं सुवर्णवत् मूल्यवत् भवति इति माता सर्वदा अनुस्मारयामि। ध्यानं भौतिकैश्वर्याय मोक्षाय मनः शान्त्याय च उत्तम मार्गः भवति। नेत्रान् निमील्या कमपि आसने उपविशति चेत् तद् ध्यानं न भवति। अस्माकं प्रवृत्तयः वाक् एवं चिन्ता एतेषु  बोध: एव ध्यानम्। अतिह्रस्वजलबिन्दुवत् भवति चिन्ता। तच्च वाक् तथा प्रवृत्तिरूपेण च परिणम्या नदिवत् भवति। अतिसूक्ष्मचिन्ता प्रवृत्तिरूपेण परिणम्य नदिवत् प्रवहति। पुनः कार्याणि अस्माकम् इच्छानुसरणं न भवामः। नदीं, स्व आरम्भे एकः पाषाणेनापि तस्याः गतिं नियन्त्रयितुं प्रयासः नास्ति किन्तु नदॆः बृहत्वे तु तां नियन्त्रयितुं न शक्नोति। अतः वयं अस्माकं मनोव्यापारेषु श्रद्धां दातव्यम्। चिन्ता वाग्रूपेण वाक् प्रवृत्तिरूपेण च परिणमति, तदनन्तरं एतस्य गतेः नियन्त्रणं कष्टतमं भवति। अतः अस्माकं चिन्ता प्रवृत्त्यादिषु श्रद्धा आवश्यकी इति वदति। मुद्रायाः च्छिद्रे तु तस्मिन् उत्पद्यमानानि सर्वाणि वस्तूनि दोषसहितानि भवन्ति तद्वत् मनसः शुद्ध्यभावे तस्मात् उत्पद्यमानानि वाग्प्रवृत्त्यादयः अपि शुद्धो न भवति। अतः मनोनियन्त्रणं प्रथमतया आवश्यकम्। तदर्थं ध्यानमेव उत्तमः मार्गः। ध्यानेन वयम् अस्माकं हृदयान्तराळस्य शान्तिं सम्यक् अनुभवामः।

 

प्रायः अस्माकम् सर्वेषामपि प्रश्नानां हेतुः अस्माकं अहंभावः एव। किन्तु एषः अहंभावः केनापि ग्रहीतुं दातुं वा न शक्यते। अस्य नाशाय एक एव उपायः अस्ति, तत्तु विनयभावः। विनयभावेनैव अहंभावस्य निवारणं कर्तुं शक्यते। यदा कश्चित् “अहमेव यजमानः” इति वदति, तस्मिन् क्षणे एव सः अहंभावस्य दासत्वमाप्नोति। दैनंदिनजीविते संतोषं  अनुभोक्तुमपि अहम्भावः स्वार्थविचाराश्च नितरां विघ्नाः भवन्ति। अनेनैव कारणेन आत्मानं विस्मृत्य अन्यैः सह सप्रेमं व्यवहर्तुमपि वयं न शक्नुमः। सर्वं मया एव प्राप्तव्यं, अहमेव सर्वम् संगृह्णामि इति भावः एव अद्य सर्वत्र दृश्यते। एतद् भावस्य दूरीकरणं विना जीविते आनन्दं न कदापि अनुभवामः। दर्शनशक्तिरहितान् अन्धान् नेतुं शक्यते। नेत्ररहितानामपि तेषां हृदयानि प्रेमपूर्णानि स्युः। किन्तु य अहङ्काररूपिणा आन्ध्येन ग्रस्तः स तु नितरां अन्धः। अनेनान्धकारेण ग्रस्ता वयं जाग्रदवस्थायामपि सुषुप्ता इव वर्तामहे। यदा एनं अहङ्कारं तारयामः तदा वयं लोककल्याणार्थम् समर्पिता भविष्यामः। यदा वयं अन्येषु ईश्वरस्य सान्निद्ध्यं दृष्टुं शक्नुमः तदा अस्मासु विनयः स्वयमेव आविर्भविष्यति। अहङ्कारस्य निवारणार्थं विनयः अत्यावश्यकः। यस्तु आत्मानं सर्वेषां दासं मन्यते स एव प्रेममयलोकस्य प्रभुः, न तु अपर योऽत्मानं सर्वेषां प्रभुं मन्यते।

क्रोधस्तु अहङ्कारात् संजायते। क्रोधस्य स्वहृदय एव हठात् निरोधो न कर्तव्यः। क्रोधः बहिरपि न प्रदर्शनीयः। क्रोधः हृदये हठात् निरुद्धश्चेत् तद् दोषाय भवेत्। एषः क्रोधः अन्तः स्थित्वा तुषाग्निरिव अनुनिमिषं चित्तं दाहयति। ततः चित्तक्षोभोऽपि भवति। अपि च अन्तःस्थितः एषः क्रोधः अस्माकं सर्वेषु व्यवहारेषु प्रतिबिम्ब्यते । कोपः हृदि निरुद्धश्चेत् तेन वयं रोगातुराः भवामः। बहिः प्रदर्शितश्चेत् तदन्येषां दोषाय भवेत्। अत एव कोपः उभयतरतीक्ष्णः वारङ्गरहितश्च खड्ग इव भवति इत्युच्यते। क्रोधरूपी खड्गः तस्य प्रयोक्तारं लक्ष्यं च हनिष्यति। असिप्रहारेण शरीरे यो वृणः जायते स भेषजेन अचिरादेव शाम्यते। किन्तु क्रोधवशात् प्रयुक्तेन वाक् शल्येन यो वृणः मनसि जायते स तु कदापि न शाम्यते। अतः यदा क्रोधः संजायते तदा तस्य बहिः प्रकटनं, स्वात्मन्येव स्थापनम् वा न कर्तव्यम् किन्तु विवेकबुद्द्ध्या तस्य शमः करणीयः। क्रोधाधीनाः भूत्वा ये निर्णयाः वयं स्वीकुर्मः तेषां प्रयोगः झटित्या न करणीयः। यदा वयं क्रुद्धाः तदा स्वमनसि उत्पद्यमानाः विचारा तथैव वाचा न प्रकटनीयाः। क्रोधस्य शमनाय क्षमाविवेकौ एव भेषजे भवतः। क्रोधः अस्माकं दोष इति आदौ ज्ञातव्यम्। क्रुद्धः सन् कमपि उद्दिश्या पत्रं लिखति चेत् प्रेषणात् पूर्वं तद् बहुवारं पठनीयम्। एवं चेत् क्रोधवशात् लिखितानि कठोरपदानि वाक्यानि च वर्जयितुं शक्यते। अनन्तरं यदा वयं क्रोधान्मुक्ताः भवामः तदा विवेकपूर्वं पुनःचिन्तयामश्चेत् अस्माकं दोषं सम्यक् ज्ञातुम् शक्नुमः। तदा निर्मले दर्पणे दृश्यमान छाया इव अस्माकं मनोवृत्तय अपि सुस्पष्टं दृश्यन्ते। तथैव क्रोधस्य निस्सारता क्षमायाः महत्वं च सम्यग् बोद्धुं शक्नुमः।

यदि जनौघमध्ये स्थितस्य कस्यचन पुरुषस्य उपरि अकस्मात् केनापि प्रक्षिप्तः कश्चन शिलाखण्डः पतित्वा शरीरे व्रणः अपि अभवत् तर्हि  व्रणितस्य अङ्गस्य औषधोपचारः एव तेन प्रथमतया कर्तव्यः न तु केनायं पाषाणखण्डः प्रक्षिप्त इति अन्वेष्टुं प्रयत्नः। नो चेत् तस्मिन् उद्यमे व्रणं मलिनो भूत्वा तस्य शमने विलम्बो भविष्यति। कदाचित् शिलाखण्डस्य प्रक्षेप्तारम् अन्विष्य तस्य भर्त्सनानन्तरमेव स निर्दोषः, शिलाखण्डस्तु केनचिदपरेण प्रक्षिप्तः इति ज्ञायते अथवा कस्यापि हस्तात् अजानता शिलाखण्डः पतित इति। दोषी गृहीतः ताडितः चेदपि व्रणस्य पीडा औषधाभावे वर्धत एव। क्रोधस्तु मानसिकं व्रणमिव भवति। प्रथमतया तस्य शमः आवश्यकः। तदर्थं अस्माकं चित्तवृत्तीनां साक्षिवद् निरीक्षणं कर्तव्यम्। नो चेत् चित्तवृत्तयः वाग्रूपेण प्रवृत्तिरूपेण च परिणमन्ते। तत्तु अस्माकं क्लेशाय भविष्यति।

प्राणिनः सर्वे स्वातन्त्र्येण वर्तेयुः इत्युद्दिश्य एव ईश्वरः सर्वान् असृजत्, सुखाननुभोक्तुं तेषां शरीराणि भगवता दत्तम् इति च बहवः वदन्ति। एतद् सत्यमेव. शरीरस्तावद् सुखभोगार्थमेव। यानचलनार्थमेव मार्गा निर्मिता सन्ति। परन्तु यानचालननियमान् उल्लंघ्य यानं चालयति चेत् अपघातः भवेत्। अनवहितः सन् स्वेच्छया यानं चायलति चेत् तस्य दुष्परिणामः भवति। सर्वस्यापि कार्यस्य तत्तस्य धर्मः वर्तते। तदनुसृत्येव तत् करणीयम्। धर्मव्यतिरिक्ता वाक्, प्रवृत्तिश्च अस्माकं विनाशाय एव।

एकदा कश्चित् पुरुषः समुद्रतीरे अटति स्म। तत्र सिकतायां सः एकां काचकूपिकां अपश्यत्। यदा तेन सा कूपिका उद्घाटिता तदा ततः एकः भूतः बहिः आगतः। भूतं दृष्ट्वा सः पुरुषः भीत अभवत्। तद् दृष्ट्वा भूतः तं पुरुषं एवं उक्तवान् “मां दृष्ट्वा भीतो मा भूः। अहं दीर्घकालं अस्मिन् कूपिकायां बद्धः आसम्। अद्य भवता अहं मोचितः। अतः भवतः साहाय्यकः एवाहम्। भवन्तं त्रीणि वराणि दास्यामि, पृच्छतु” इति। सः प्रथमं वरं पृष्टवान् – “माम् अस्मिन् लोके महत्तमः धनिकः करोतु”। भूतः “भूम्” इति शब्दितवान्। तदानीं तत्र अनेककोटिरूप्यकाणां राशी आविरभूत्। “मह्यं अतिविशालं प्रासादमेकं यच्छतु” इति सः द्वितीयं वरं वृणीतवान्। भूतः “भूम्” इति शब्दितवान्। तदानीं तत्र अतिविशालः प्रासादः प्रत्यक्षो॓ऽभूत्। तृतीयवररूपेण “मां तथा करोतु येन लोके सर्वापि स्त्रियः मयि मुग्धा भवेयुः” इति प्रार्थितवान्। “भूम्” इति भूतः तृतीयवारं शब्दितवान्। निमिषैणैकेन सः पुरुषः चाकलेह रूपेण परिवर्तितोऽभवत्।

तस्मिन् अवसरे स्ववाचां उचितः उपयोगः कर्तुं अशक्तः इत्यतः सः किमपि प्राप्तवान्, तस्य सर्वमपि नष्टं चाभवत्। अतः माता वदति यदि अस्माकं प्रत्येका वाक् प्रवृत्तिश्च सावधाना न भवति चेत् अस्माकं सर्वनाशो भविष्यति इति।

या विवेकबुद्धिः ईश्वरेण अन्येभ्यः केभ्य अपि प्राणिभ्यः न दत्ता, सा मानवाय वररूपेण प्रदत्ता। सा विवेकबुद्धिः सम्यक् न प्रयुज्यते चेत् अस्माकं जीवितं व्यर्थः भविष्यति। अतः अस्माभिः विवेकबुद्धिः सततं जागरणीया। विवेकपूर्वककर्मेणैव जीवने शाश्वतविजयः प्राप्तुं शक्नुमः॥

ध्यानं सुवर्णमिव मूल्यवत् इति माता सर्वदा स्मारयाति। ऐश्वर्यं मोक्षं मनःशान्तिं च प्राप्तुं ध्यानं उत्तमोपायः भवति। ध्यानं नाम न केवलं  आसनविशेषे उपविश्य नेत्रनिमीलनम्। वस्तुतः अस्माकं कर्मणां, वचसां, विचाराणां च विषये बोधपूर्वं वर्तनमेव ध्यानम्। चित्तवृत्तयः जलबिन्दव इव उद्भूय क्रमशः वृद्धिं प्राप्य वाग्रूपेण प्रवृत्तिरूपेण च परिणम्य नदीवत्

बहिः प्रवहति। तस्याः वेगं नियन्तुं निरोद्धुं वा वयं न शक्नुमः। नद्याः प्रभवस्थाने क्षुद्रः पाषाणखण्डः अपि नदीप्रवाहस्य दिशां परिवर्तयितुं, नद्याः पुरोगमनं निरोद्धुं च समर्थः भवति। परन्तु अग्रे गत्वा यदा सा सरित् वृद्धिं प्राप्य नदीरूपेण परिणमति, तावता सा दुर्निरोध्या भवति। अतः  चित्तवृत्तिषु परमा श्रद्धा दातव्या। चित्तवृत्तिः वाग्रूपेण वाक् प्रवृत्तिरूपेण च परिणमति, तदनन्तरं तन्निरोधः दुष्करः भवति। अत एव चिन्तायां वाचि कर्मणि च श्रद्धा सततं आवश्यकी इत्युच्यते। मुद्रायां यदि कश्चित् दोषः वर्तते चेत् तदुपयुज्य निर्मीयमाणेषु सर्वेष्वपि वस्तुषु सः दोषः भविष्यति। तद्वत् मनः सम्यक् न रक्षितं चेत् मनसः उत्पद्यमानाः वाग्प्रवृत्तयः अपि सम्यक् न भवेयुः। अतः मनोनियमनं प्रथमतया साधनीयम्। मनोनियमनार्थं ध्यानमेव उत्तमः उपायः। अस्माकं अन्तः वर्तमानायाः निश्चलतायाः अनुभव एव ध्यानम्।

 

अस्माकं सर्वेषां ज्ञानमस्ति किन्तु बोध: नास्ति। अत: अस्माकं जन्मोद्देशः सफलो न भवति। वयं विषयमेकं चिन्तयामः, किंचिदन्यत् वक्तुम् आरभामः पुनः ततोऽप्यन्यत् किमपि वदामः अनन्तरं विपरीतं किमपि प्रवर्तयामः। अस्माकं जीवनं एतादृशं संवृत्तम्। वयं सर्वे अर्धसुषुप्तौ इव जीवामः। एतस्मिन् वयसि अपि वयं अस्माकं विचारभाषणाचरणेषु बोधं आनेतुं न शक्नुमः।

आस्मिन् विषये कथां एकां स्मरामि। एकदा कश्चित् पिता स्वपुत्रम् उत्थापयन् एवं अवदत् – “अरे पुत्र, उत्तिष्ठतु उत्तिष्ठतु। विद्यालयगमनार्थं समय: आगतः। त्वं किमर्थं न उत्तिष्ठसि?” इति।
तदा पुत्रः अवदत् -“अहं विद्यालयं न गन्तुमिच्छामि”।
“किमर्थं न गन्तुमिच्छसि?”
“पितः, विद्यालयगमनं तु सर्वथा अरोचकं।”
“तत्कथम् विद्यालयगमनं तव अरोचकं भाति?”
“विद्यालये सर्वे छात्राः मां परिहसन्ति।”
“पुत्र, त्वया उक्तानि त्रीण्यपि कारणानि इदानीं मया श्रुतानि। ममापि कारणत्रयं वक्तव्यमस्ति। तत्त्वया श्रोतव्यम्।”
“आम्, भवान् तद् वदतु।”
“विद्यालयगमनं तव उत्तरदायित्वमस्ति इति प्रथमकारणम्, द्वितीयं तु भवतः आयुः पञ्चाशत् सम्प्राप्तम् इति, तृतीयं तु भवान् एव विद्यालयस्य प्रथमाध्यापकः इति।

एकदा सः चौर्यार्थम् एकं गृहं प्रविष्टवान्। यदा सः लधुकोष्ठतः मालां गृहीतुम् उद्युक्तः तदा गुरोः वचनं स्मृतवान्। सः अचिन्तयत् , “यदि अहं एनां मालां अपहृत्य गृहस्वामिनं वदामि चेत् सः मां गृहीत्वा राजपुरुषेभ्यः दास्यति। तेभ्यः दंण्डनमपि लप्स्यते। कारागृहवासोऽपि भविष्यति।” मालां अपहर्तुं मनसा पुनःपुनः प्रेरितोऽपि सः तत्कर्तुं अशक्तः अभवत्। राजपुरुषाणां दण्डनस्य कठोरतां स्मृत्वा सः मालां न अचोरयत्। आगामि दिने अपि तां मालां अपहर्तुं अशक्त: सः गुरुं अभिगम्य अवदत् “भवतः उपदेशः निरर्थकः भाति। चौर्यात् पूर्वं वा चौर्यानन्तरं वा मया स्वामिः बोधितव्यः इति भवता उक्तं। एवं चेत् चौर्यं कथं कर्तुं शक्यते?”

गुरुः प्रत्यवदत्, “भवन्तं चौर्यकर्मात् निवर्तयितुम् अहं एवं उपदिष्टवान्। यदा भवान् मम वचनं स्मृतवान् तदा भवतः मनसि उत्तमबोधः आविर्भूतः। भवतः कर्मणः दुष्परिणामः कीदृशः स्यात् इति तदा एव भवता सम्यग् अवगतम्। पापाचरणात् आत्मानं निवारयितुं एतत् ज्ञानं उपयुक्तं च अभवत्।

अस्माकं कर्मणां फलं किमिति उत्तमबोधः अस्ति चेत् कोऽपि पापं आचरितुं न शक्यते। एषः बोधः अस्मासु नास्ति इत्यत एव वयं अधर्ममाचरामः।

 अस्माकं जीवितस्य प्रत्येकः निमिषः पूर्णस्वातन्त्र्येण उत्साहेन च पूरयितव्यः। जीवितं उत्सवोपमं भवितव्यम्। किन्तु इदानीम् एवं भवति वा? “कथं अस्ति भवान्?” इति पृष्टः चेत् सर्वेपि दुःखकथाम् एव श्रावयन्ति। एतस्य कारणं किम्? ममता एव अत्र कारणम्। अनेन किमपि प्रयोजनमस्ति वा? कोऽपि लाभः अस्ति वा? अत्र (आश्रमे)उपविश्य भवन्तः सर्वे स्वकलत्रपुत्रादीनां विषये चिन्तयन्ति चेत् तेन तेषां भवतां वा किमपि प्रयोजनं अस्ति वा? केवलं समयव्ययः एव भवति।

वस्तुतः सर्वेऽपि एकाकिनः। जनमध्ये वा एकान्ते वा वयं सदा एकाकिनः एव । तथापि वयम् अन्यान् आश्रयामः। परेषां मन्दहासं द्वेषं वा आश्रित्य एव अस्माकं जीवनम् प्रचलति। अस्मान् दृष्ट्वा कश्चित् मन्दं हसति चेत् वयं हृष्टाः, द्विषति चेत् खिन्नाश्च भवामः। कदाचित् आत्महत्यामपि कुर्मः। नो चेत् तं मारयितुं च इच्छामः। एवं वयं निरन्तरं स्वस्वरूपं त्यक्त्वा रूपान्तरं स्वीकुर्मः। निमिषमेकमपि वयं स्वात्मनि न तिष्ठामः। अतः अस्माकं प्रत्येके कर्मणि एषः बोधः जनयितव्यः। एतदर्थं उत्तमः मार्गः एव ध्यानम्।