આપણે, “મને શું મળશે,” એવો વિચાર ન કરતા, “હું શું આપી શકું” એવા વિચાર કરવા જોઈએ. જે કોઈ કર્મ કરીએ, તેને આનંદથી પૂરું કરવું જોઈએ. કર્મમાં આનંદ પસારવો, આપણા માટે બહુ જરૂરી છે. આ કેમ શક્ય છે? કર્મમાં જયારે બુદ્ધિ અને હૃદય આવી મળે છે, ત્યારે તેનું યથાર્થ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. એક માને પોતાના બાળકની સંભાળ લેવી, શ્રમ ભર્યું કામ નથી. ત્યારે એક આયા માટે તે ઘણો શ્રમ માગી લે છે. કર્મ નહિ, પણ તે માટેનો આપણો મનોભાવ આપણને આનંદ કે દુઃખ આપે છે.

સામાન્યતઃ આપણે આપણા સંતોષ ખાતર કામ કરીએ છીએ. તેમ છતાં આ સાથે જોવું જોઈએ કે, તે અન્ય માટે પણ આનંદદાયક બની રહે. એક માણસ કોઈની હત્યા કરે, ત્યારે હત્યારા માટે તે સંતોષદાયક હશે પણ અન્ય માટે તો તે દુઃખનું કારણ જ બની રહેશે. આ જ કારણસર, આ પ્રકારનું કર્મ, કર્મયોગ નથી બનતું. કોઈ પણ કર્મ કરતી વખતે, આપણને શું મળશે, એ વિચાર ન કરતા, અન્યને આપણે શું આપી શકીએ, તે વિચાર આપણે કરવો જોઈએ. એ જ કર્મયોગ છે.

(૨૦0૦ – અમ્માના ૪૭માં જન્મદિવસ સંદેશમાંથી અવતરણ)

અમ્મા હંમેશા યાદ કરાવે છે કે, ધ્યાન તો સુવર્ણ સમાન બહુમૂલ્ય છે. ભૌતિક ઐશ્વર્ય, મુક્તિ અને શાંતિ માટે ધ્યાન સારું છે. આંખ બંધ કરી, હલ્યા વિના એક આસનમાં સ્થિર બેસી રહેવું, એ માત્ર જ ધ્યાનં નથી. સાચું ધ્યાન તો આપણી પ્રવૃત્તિઓ, આપણા વચનો, આપણા વિચારોથી સભાન રહેવાનું છે. વિચારો નાના જલ બીંદુઓ જેવા છે. તે વચનો બની, પ્રવૃત્તિમાં પરિવર્તિત થઈ, એક મહાનદીમાં વિકસે છે. એક નાનો વિચાર પ્રવૃત્તિમાં રૂપાંતર થઈ, એક મહાનદીની જેમ આપણામાંથી વહે છે. પછી તે આપણા હાથમાં નથી. એક નદીને, તેના આરંભમાં એક પથ્થરથી રોકી શકાય, ત્યારે તેના પ્રવાહને વાળવો મુશ્કેલ નથી. પરંતુ, તે ધારા જયારે વિકસીને એક વિશાળ નદી બને છે, પછી તેને નિયંત્રણમાં લાવવી મુશ્કેલ છે. માટે, જેના પર ખાસ ધ્યાન આપવાનું છે, તે આપણા વિચાર છે. વિચાર વચનો બને છે. વચનો પ્રવૃત્તિમાં રૂપાંતર થાય પછી તેની ગતી અટકાવવી મુશ્કેલ હોય છે. આ જ કારણ સર, એમ કહેવાય છે કે, આપણા વિચારોમાં, વચનોમાં, પ્રવૃત્તિમાં ખાસ કાળજી જરૂરી છે.

બીબાંમાં જો કોઈ ખોટ હોય તો પછી તેમાંથી ઢાળવામાં આવતી દરેક વસ્તુમાં તે ખોટ દેખાય છે. આ જ પ્રમાણે, મનને જો સર્વપ્રથમ ઠીક ન કરીએ, તો પછી તેમાંથી નીકળતા વચનો, પ્રવૃત્તિઓ ઠીક નહિ હોય. માટે, સર્વપ્રથમ જેની જરૂર છે, તે છે આપણા મનને વશમાં કરવાનું. મનને આપણા હાથની પકડમાં લાવવાનો એક ઉપાય છે, ધ્યાન. આપણી અંદર જે નિઃશબ્દતા અનુભવીએ છીએ, તેનું એક તત્વ છે, ધ્યાન.

(૨૦0૦ – અમ્માના ૪૭માં જન્મદિવસ સંદેશમાંથી અવતરણ)

કેટલાક બાળકો કહેતા હોય છેઃ “ઈશ્વરે આપણી રચના પોતપોતાની ઇચ્છાનુસાર સ્વતંત્રાથી જીવન જીવવા માટે કરી છે, આ શરીર સુખ ભોગવવા માટે આપ્યું છે, ખરું ને.” સાચું છે! આ શરીર સુખ આરામ અનુભવવા માટે આપણને આપવામાં આવ્યું છે. રસ્તાઓ વાહન દોડાવવા માટે બનાવ્યા છે. તેમ છતાં, પોતપોતાની ઇચ્છાનુસાર, નિયમોનું ઉલંઘન કરી, વાહન ચલાવીએ, તો અકસ્માત બને છે. આ જ પ્રમાણે, બેદરકારીથી મરજી પ્રમાણે ચાલો, તો અકસ્માત થાય છે. બધાને પોતપોતાનો ધર્મ છે. આ ધર્મનો ત્યાગ કરી જે કંઈ કરીએ, પછી તે વચન હોય, પ્રવૃત્તિ હોય – ત્યાં આપણું વ્યક્તિત્વ નાશ પામે છે.

એક માણસ દરિયા કિનારે ચાલીને જઈ રહ્યો હતો. ત્યાં તેને એક વિચિત્ર પ્રકારની બોટલ મળી આવી. તેણે તે બોટલ ખોલીને જોઈ, તો તેમાંથી એક ભૂત પ્રત્યક્ષ થયું. ભૂતને જોતાં ભયભીત થયેલા તે માણસને ભૂતે કહ્યું, “તારે ડરવાની જરૂર નથી. ઘણા દિવસોથી હું આ બોટલમાં બંધ હતો. તેં મને આ બંધનમાંથી મુકત કર્યો છે. માટે, હું તારો ઋણી છું. હું તારી સહાય કરવા માગું છું. હું તને ત્રણ વરદાન આપુ છું. તું ચાહે તે માગી શકે છે.”

તે માણસે પહેલું વરદાન માગતા કહ્યું, “મને આ વિશ્વનો સહુથી ધનવાન વ્યક્તિ બનાવી દે.”
ભૂતે “ભું….” એવો શબ્દ કાઢયો અને તે માણસની સામે અબજો કરોડો રૂપિયાનો ઢગલો થઈ ગયો.

“મને આ વિશ્વનો સહુથી મોટો મહેલ જોઈએ છે.”
“ભું…” ભૂતે બીજીવાર આવો શબ્દ કાઢયો અને તેની સામે વિશાળ મહેલ ઊભો થઈ ગયો.

ત્રીજુ વરદાન માગતા તે માણસ બોલ્યો, “આ વિશ્વની બધી જ સ્ત્રીઓનો હું પ્રિય બનું, એવો મને બનાવી દે.”
ભૂતે ત્રીજીવાર “ભું…ભું…” શબ્દ કાઢયો અને ક્ષણભરમાં તે માણસ ચોકલેટમાં પરિવર્તિત થઈ ગયો.

આ સંજોગોમાં કાળજીપૂર્વક વચાનો ઉપયોગ ન કરવાથી, તે વ્યક્તિ કંઈ જ પ્રાપ્ત કરી શકયો નહિ અને તે સ્વયં નાશ પામ્યો. આ જ અમ્મા કહેવા માગે છે. આપણા વચનો અને પ્રવૃત્તિમાં જો ધ્યાન ન દઈએ, તો સ્વયં આપણું જ વ્યક્તિત્વ નાશ પામશે.

અન્ય કોઈ જીવને જે વરદાન નથી આપ્યું, તે વરદાનથી ઈશ્વરે મનુષ્યને અનુગ્રહિત કર્યો છે અને આ છે, વિવેકબુદ્ધિ. આ વિવેકબુદ્ધિનો યોગ્ય ઉપયોગ ન કરી, આગળ વધીએ તો સ્વયં આપણું જીવન નાશ પામશે. માટે, આપણા એક એક કર્મ પાછળનું લક્ષ્ય, આ વિવેકબુદ્ધિનો વિકાસ જ હોવું જોઈએ. કારણ કે, વિવેકપૂર્વક કરેલા કર્મ દ્વારા જ જીવનમાં શાશ્વત વિજય પ્રાપ્ત કરી શકાય.

(૨૦0૦ – અમ્માના ૪૭માં જન્મદિવસ સંદેશમાંથી અવતરણ)

આજે આપણા બાળકો વિવિધ વિષયોનું અત્યાધિક જ્ઞાન ધરાવનારા છે. પરંતુ, આધ્યાત્મિક્તા વિનાનું તેમનું જ્ઞાન, એ તો પાયા વિનાની ઈમારત જેવું છે. આજે સ્કૂલ કૉલેજ રણભૂમિ જેવા છે. યુદ્ધમાં દેખાતી કાપાકાપી આજે વિદ્યાલયોમાં જોવા મળે છે. તે પછી રાષ્ટ્રિયતાના નામે હોય કે અન્ય કોઈ કારણે.

અમ્મા રાષ્ટ્રિયતાનો ઈન્કાર નથી કરતા. દરેકને પોતપોતાનું સ્થાન છે. ત્યાં તે જ શક્ય છે. વિદ્યાલયોમાં વિદ્યાભ્યાસને વધુ મહત્વ આપી, અભ્યાસ કરવાનો આપણે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આ સાથે સંસ્કાર વિકસાવવા માટેનો પ્રયત્ન પણ કરવો જોઈએ. આજે કેમ પણ કરીને સર્ટીફિકેટ મેળવવું, એ જ એક મહત્વનું છે. આથી અતિરિકત, વિદ્યાભ્યાસ દ્વારા સંસ્કાર પ્રાપ્ત કરવા માટે, નથી વિદ્યાર્થીઓને કોઈ રસ કે, તે માટે તેમનામાં પ્રોત્સાહન પૂરવા માટે અધ્યાપકોને પણ કોઈ રસ કે ઇચ્છા નથી. શા માટે તેઓ અભ્યાસ કરી રહ્યાં છે, તેનો બોધ સુદદ આજના બાળકોને નથી. આ કારણસર, બાળકોમાં યોગ્ય જ્ઞાન કે સંસ્કાર જોવા નથી મળતા. વિદ્યાલયોમાં અધ્યાપકો પ્રત્યે જે માન આદર દાખવવા જોઈએ, તેનું પાલન પણ આજના વિદ્યાર્થીઓ કરતા નથી. માટે, અધ્યાપકો આજે યંત્ર જેવા અને બાળકો, ભીંત જેવા બની ગયા છે. ત્યાં હૃદયથી હૃદયનો વાર્તાલાપ નથી. બાળકોને આવશ્યક એક્તાનો બોધ, તેમનામાં જાગૃત નથી થયો. તેઓ શા માટે વિદ્યાલયમાં જાય છે, તે ભુલી તેઓ અન્ય કશામાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યાં છે. આજે આપણો વિદ્યાભ્યાસ, વસ્ત્રને અનુરૂપ થવા શરીરને કાપવા જેવો છે. ચપ્પલ ખાતર પગ કાપવા જેવું છે. આજે વિદ્યાભ્યાસ સમાપ્ત કરીને ચાલનારા કમ્પ્યુટર જેવા બની ગયા છે. આ તો શબને મેક-અપ કરવા જેવું છે. ત્યાં હૃદય નાશ પામ્યા છે.

આજે આપણે જીવવા ખાતર વ્યવસાય કરવાને બદલે વ્યવસાય ખાતર જીવિએ છીએ; બધી દ્ર્શ્ટિએ જીવન આજે યાંત્રિક બની રહ્યું છે.આ કહેતા અમ્માને એક કહાની યાદ આવે છે. એક વખત એક ભાઈ પોતાના એક મિત્રને મળવા જાય છે. તે સમયે તેનો મિત્ર પોતાના બગીચામાં પાણી પાઈ રહ્યો હતો. પાણીની નળી લઈ તે એક છોડવા પાસે જઈને ઊભો રહેતો. થોડીવાર પછી તે બીજા છોડવા પાસે જઈને ઊભો રહેતો. પરંતુ, પાણીની નળીમાંથી પાણી પડતું દેખાતું ન હતું. આ જોઈ મિત્રે પૂછયું, “આ તું શું કરી રહ્યો છે? પાણી વિના તું કેવી રીતે છોડવાઓને પાણી પાઈ શકે? તે પાણીની નળીમાં કાણું તો નથી ને!”

આ સાંભળતા મિત્રે કહ્યું, “તું તે છોડવાઓને ધ્યાન દઈને જો.” ત્યારે તે મિત્રે જોયું કે, ત્યાં જે બધા છોડવાઓ હતા, તે બધા જ પ્લાસ્ટિકના છોડવાઓ હતા. આજે આપણી સ્થતિ પણ આવી જ છે. બાળકો, આજે આપણે જેનું સર્જન કરી રહ્યાં છીએ, તે પ્લાસ્ટિકના છોડવાના બગીચા છે. ત્યાં જીવનનો ધબકારો નથી, જીવનની સુવાસ નથી, જીવન જે સૌંદર્યને સ્પંદિત કરે છે, તે સૌંદર્ય નથી. આપણે યંત્રોનો ઉપયોગ કરીએ તેમાં કંઈ જ ખોટું નથી. પરંતુ આપણા જીવન યાંત્રિક ન બનવા જોઈએ. આજે આપણા હૃદય ભાંગી રહ્યાં છે. હૃદયની ભાષા આપણે ભુલી રહ્યાં છીએ. કેવળ યંત્રની જેમ આપણે ચાલી રહ્યાં છીએ.

(૨૦0૦ – અમ્માના ૪૭માં જન્મદિવસ સંદેશમાંથી અવતરણ)

આજે બાળકો અને યુવાનો, પાશ્ચાત્ય સંસ્કારનું અનુકરણ કરતા જોવા મળે છે. જે આપણામાં નથી એવા કેટલાક સારા ગુણો તેમનામાં જોયા હશે. પરંતુ, આપણા મૂલ્યો અને સંસ્કારને પૂર્ણરૂપે ભુલી, પાશ્ચાત્ય રીતોનું અંધ અનુકરણ આજે જે જોવા મળે છે, તે તો પ્લાસ્ટિકના એપલમાં બચકું ભરવા જેવું છે. શિવ બ્રહ્માનો વેશ ધારણ કરે, તેના જેવું છે. આથી આપણું યથાર્થ વ્યક્તિત્વ નાશ પામે છે. માટે, જે સંસ્કારમાં આપણો ઉછેર થયો છે, તેમાં પાછા ફરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આ માટે, બાળકોમાં નાની ઉંમરે તે સંસ્કાર દ્રઢ કરવા પ્રત્યે માતાઓએ ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ. હજુય મોડું થયું નથી. વડીલોએ આપણા સંસ્કારને સમજી, ભાવિ પેઢીમાં તે વિકસાવવા જોઈએ. આજે ઘણા માતાપિતાઓ પોતાના બાળકોને શું કહે છે? બાળકોને કહેશે કે, તારે સારી રીતે ભણી ગણીને ડૉકટર બનવાનું, ઈંજીનિયર બનવાનું અથવા કલેક્ટર બનવાનું, તેમને દેવાને ફક્ત આ જ એક ઉપદેશ હોય છે. અમ્મા એમ નથી કહેતા કે, આમ ન કરવું જોઈએ અથવા આમ કરવું ખોટું છે. અમ્મા તો ફક્ત એટલું જ કહેવા માગે છે કે, આ સાથે માનવીય મૂલ્યોનો ઉદ્ધાર કરે એવા માર્ગો પણ જીવી બતાવવા જોઈએ.

નાના બાળકોના મન તાજી સિમેંટ કરેલી ફરશ જેવા હોય છે. તેમાં પડેલાં તાજા પગલાના નિશાન કયારેય ભૂસાતા નથી. તે ત્યાં જ મુદ્રિત હશે. આ જ કારણસર, નાનપણમાં જ બાળકોમાં સારાં સંસ્કાર વિકસાવવા આપણે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. જે સંસ્કાર તેમનામાં સર્વપ્રથમ કેળવવામાં આવે છે, તે તેમના જીવનના પાયાના પથ્થર છે. આપણને બધાને આપણા બાળકો ભણીગણીને હોંશિયાર થાય, પુષ્કળ ધન કમાય, તેમને સુખેથી જીવતા જોવાનો આગ્રહ હોય છે. પરંતુ, આધ્યાત્મિક સંસ્કાર જો નહિ હોય, તો પછી ભલે ગમે તેટલી વિદ્યા પ્રાપ્ત કરે, કોઈ પણ પદવી પ્રાપ્ત કરે, ગમે તેટલો પૈસો ભેગો કરે, છતાં એ જરૂરી નથી કે માતાપિતા કે સમાજને આથી શાંતિ અને સમાધાન મળે.. આ બધું હાંસલ કરવાના અવસરો આપ્યા હોવા છતાં, આજે બાળકોની અનિયંત્રિત જીવન રીતને જોઈ આંસુ પીતા અનેક પરિવારો અમ્માએ જોયા છે. માટે, સર્વકાંઈનો આધાર, સારા સંસ્કાર છે. આ જ તે બહુમૂલ્ય અનશ્વર નિધિ છે, જે માતાપિતાએ તેમના બાળકોને વારસામાં આપવી જોઈએ. સંસ્કાર, પુસ્તકો દ્વારા કે સ્કૂલમાંથી કેળવી શકાય નહિ. આ માટે, સર્વપ્રથમ આપણા જીવન સંસ્કાર સંપન્ન હોવા જોઈએ. આપણામાં પરિવર્તન લાવ્યા સિવાય ભાવિ પેઢીમાં પરિવર્તન લાવવું શક્ય નથી. આજે આપણે સોનું આપી કથીર ભેગું કરીએ છીએ. આ ધરતીના આત્મયસંસ્કાર ખોયા વિના પણ સંપત્તિ મેળવી શકાય. આધ્યાત્મિકતા અને ભૌતિક્તા પરસ્પર એકબીજાની વિરૂદ્ધ નથી. તે એક માટે બીજાનો ત્યાગ કરવાનો પણ નથી.

(૨૦0૦ – અમ્માના ૪૭માં જન્મદિવસ સંદેશમાંથી અવતરણ)