ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿੱਬੜਨਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ?

ਮਾਂ: ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ । ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣੀਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਦਾਨ ਕਰਿਏ । ਪਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਤਬਦੀਲੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਸਭਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਸੁਧਰਦੇ ਹਾਂ , ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਕੇਵਲ ਸਲਾਹ ਦੇਕੇ ਜਾਂ ਡਾਂਟ ਫਟਕਾਰ ਤੋਂ ਅਸੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸੱਕਦੇ । ਸਾਨੂੰ ਆਪ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਨੇਹਿਲ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਨਿਰਛਲ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਲਿਆ ਸੱਕਦੇ ਹਨ । ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਲੱਛਣ  ਤੱਤਕਾਲ ਨਾ ਦਿਖਣ , ਪਰ ਜਤਨ ਨਹੀਂ ਛਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਆਸ ਬਣਾਏ ਰਖ਼ਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਡੇ ਜਤਨ , ਸਾਡੇ ਵਿਚੱ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਨਗੇ ਹੀ ।

ਜੇਕਰ ਅਸੀ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਨਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਾਂਗੇ , ਤਾਂ ਪੂਂਛ ਤਾਂ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ,  ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਜਰੂਰ ਪੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਨਗੀਆਂ । ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ , ਤਾਂ ਅਸੀ ਖ਼ੁਦ ਤਾਂ ਸੁਧਰਦੇ ਹੀ ਹਾਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁੱਝ ਤਬਦੀਲੀ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਆਂਦੇ ਹਾਂ , ਚਾਹੇ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਾ ਵੀ ਦਿਖੇ । ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਾਡੇ ਜਤਨਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹੋਰ ਪਤਨ ਹੋਨਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਜਿਹੇ ਜਤਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਸਾਮੰਜਸਿਅ ਬਨਾਏ ਰੱਖ ਸੱਕਦੇ ਹਾਂ ।

ਧਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ , ਭਾਂਵੇਂ ਅੱਗੇ ਨਾਂ ਵੀ ਵਦੇਂ , ਪਰ ਅਪਨੇ ਜਤਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਅਪਨੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁੜ ਜਾਨ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਜਤਨ ਛਡ ਦੇਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ , ਸਾਡਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ।

ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰ ਸੱਕਦੇ ਹੋ , “ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ  ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿਨ ਤੋਂ ਕੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ? ” ਅਸੀ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਮੋਮਬੱਤੀ ਹੈ , ਮਨ ਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ । ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਜੋਤ ਜਲਾਓ । ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਇਨ੍ਹੇ ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਲੰਬੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੀ ਵਦਾਉ । ਤੁਸੀਂ ਪਾਓਗੇ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਕਦਮ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ ।

ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ , ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ । ਇੱਕ ਰਾਹ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਦਿੱਤਾ । ਨਿਰਾਸ਼ ਆਦਮੀ , ਜਿਸਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ , ਉਸ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਕਿ ਕੋਈ ਤਾਂ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਗਈ । ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ , ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਮੁੱਦਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ , ਉਸਨੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ । ਦੋਸਤ ਪੱਤਰ ਪਾਕੇ ਇੰਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸਨੇ ਕੋਲ ਖੜੀ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਦਸ ਰੁਪਏ ਦੇ ਦਿੱਤੇ । ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁਪੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲਾਟਰੀ ਟਿਕਟ ਖਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੈਰਾਨੀ ! ਉਹ ਲਾਟਰੀ ਜਿੱਤ ਗਈ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਪਰਤ ਰਹੀ ਸੀ , ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬੀਮਾਰ ਮੰਗਤੇ ਨੂੰ ਫੁਟਪਾਥ ਤੇ ਪਏ ਵੇਖਿਆ । ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ , ‘ਰਬੱ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਇੰਨੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ , ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਗਰੀਬ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ । ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਗਤਾ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ  ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਕਤੂਰਾ ਦਿਖਿਆ, ਜੋ ਭੁੱਖਾ ਤੇ ਕਮਜੋਰ ਸੀ ਅਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਠਿਠੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਹ ਕੂਂ ਕੂਂ ਕਰਕੇ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਮੰਗਤੇ ਨੂੰ ਤਰਸ ਆ ਗਿਆ , ਉਸਨੇ ਉਸ ਪਿੱਲੇ ਨੂੰ ਚੁਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਪੜਾ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ । ਉਸਨੂੰ ਅਪਨੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚੋਂ ਖਵਾਇਆ । ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਤੂਰਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਗਤੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਾਨ-ਆਉਨ ਲਗਾ । ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੰਗਤੇ ਨੇ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਪੋਰਚ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ । ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੱਲੇ ਦੇ ਭੌਂਕਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਲੋਕ ਜਾਗ ਗਏ । ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਇੱਕਦਮ ਕੋਲ ! ਉਹ ਅੰਤਮ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੱਢ ਲਿਆਏ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲਕੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਕਾਰਜ ਨੇ ਦੂੱਜੇ ਕਈ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ । ਮੰਗਤੇ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦੇਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਉਸਦੇ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ । ਉਹ ਬੱਚਾ ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ ਸੰਤ ਬਨਿਆ । ਉਸਦੇ ਸਤਸੰਗ ਤੋਂ ਅਨਗਿਨਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਪਾਇਆ ।

ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਜ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ । ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਕੁੱਝ ਵੀ ਖਰਚ ਨਹੀ ਕੀਤਾ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਾਹਗੀਰ ਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾ ਦਿੱਤਾ । ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ।

ਦੂਸਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕਾਰਜ ਵੀ , ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਭਾਂਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਤੱਤਕਾਲ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਵੀ ਚਲੇ , ਹਰ ਭਲਾ ਕਾਰਜ , ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਹਰ ਕਾਰਜ ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰੀਏ ਕਿ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ । ਇੱਕ ਮੁਸਕਾਨ ਵੀ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੁੱਝ ਖਰਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਣਾ ਪੈਂਦਾ । ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਲੋਕ ਅਕਸਰ, ਦੂਸਰੀਆਂ ਦਾ ਮਜਾਕ ਉਡਾਂਦੇ ਹੋਏ ਹਸਦੇ ਹਨ – ਹਸੀ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਨੀਆਂ ਗਲਤਿਆਂ ਅਤੇ ਕਮਜੋਰਿਆਂ ਤੇ ਹਸਨਾ ਆਉਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ ਟਾਪੂ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਅਸੀ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੰਗਲੀ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ । ਭਾਂਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਸਾਡੇ ਕਾਰਜ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਰਿਹਾ ਬਦਲਾਵ , ਦੂਸਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਿਲਕਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਇਹ ਕਹਿਨਾ ਕੋਈ ਮਤਲੱਬ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂੱਜੇ ਸੁੱਧਰ ਜਾਉਨ , ਤੱਦ ਮੈਂ ਸੁਧਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਾਂਗਾ । ਜੇਕਰ ਅਸੀ ਆਪ ਬਦਲਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ , ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਤਬਦੀਲੀ ਅਸੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸੱਕਦੇ ਹਾਂ । ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਛਤ ਅਤੇ ਭਾਵੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖੇ ਤਾਂ ਹਤਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਨਾ, ਤਬਦੀਲੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ । ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚੱ ਹੋ ਰਹੀ ਕੋਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਵੇਗੀ ।

ਬੱਚੋਂ, ਨਿ:ਸਵਾਰਥ ਜਨਸੇਵਾ ਹੀ ਆਤਮਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ । ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਹੈ । ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਪੀਡਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਦਿਆਲਤਾ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ । ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਸਭਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਰਤੱਵ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ, ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਰੱਬ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਪਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ । ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹਨ । ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਦੀਵੇ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਰੱਬ ਕੁਲ ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਿਅਕ ਹਨ । ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਮੂਰਤੀ ਹਨ । ਅਸੀ ਉਸ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਪਾਵਾਂਗੇ । ਇੱਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬੰਧਨ, ਬਿਨਾਂ ਮਮਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ । ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਗਠੜੀ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਨਿ:ਸਵਾਰਥ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਰੂਪੀ ਗਠੜੀ ਨੂੰ ਮੋਢਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀ ਈਸ਼ਵਰ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਨਾਂਗੇ । ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਿਨਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਗੰਦੇ ਬਰਤਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਪਾਉਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ । ਪਰ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ਤ: ਅਸੀ ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ । ਅਸੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੀਡਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਣਾ ਸਾਡਾ ਕਰਤੱਵ ਹੈ ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਮੰਦਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀ ਭਗਵਦ ਨਾਮ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉਸ ਪਵਿਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਪਰਦਖਣਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ । ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਰੋਗੀ, ਭੋਜਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਨੇ ਹੱਥ ਪਸਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀ ਉਸਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ । ਬੱਚੋਂ, ਦੁਖਦਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਈਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ ਹੈ । ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਰੱਬ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ । ਥੱਕਿਆ – ਹਾਰਿਆ ਉਹ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦੰਪਤੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਡੁਲ੍ਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਸਾਧ ਨੂੰ ਇਹ ਜਾਨਣ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੋਈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਨ ਲਗਾ । ਉਹ ਇੱਕ ਕਲੋਨੀ ਪਹੁੰਚੇ । ਉੱਥੇ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਕੁਸ਼ਟ ਰੋਗੀ ਹੀ ਸਨ । ਪਤੀ – ਪਤਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੋਗੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਦਵਾ ਲਗਾਕੇ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹੀ । ਜੋ ਖਾਨਾ ਉਹ ਅਪਨੇ ਨਾਲ ਲਿਆਏ ਸਨ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪਰੋਸਿਆ । ਮਿੱਠੇ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ । ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖਣ ਤੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ – ਉਹ ਉੱਚੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਗਾ, “ਮੈਂ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਏ ! ” ਇਹ ਸੁਨਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ । ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਰੱਬ ਹੈ ਕਿੱਥੇ ? ” ਉਹ ਸਾਧੁ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ, “ਜਿੱਥੇ ਕਰੁਣਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰੱਬ ਹੈ । ”

ਬੱਚੋਂ, ਉਹ ਕਰੁਣਾ ਪੂਰਣ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦੇਨਾ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚ ਦਸ਼ਾ ਹੈ । ਧਿਆਨ ਬਹੁਤ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੈ । ਪਰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਕਰੁਣਾ ਵੀ ਉੱਭਰ ਆਏ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਨੇ ਤੇ ਸੁਹਾਗਗੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਉਸਦਾ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਕੱਥ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ – ਪੀਡਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਨਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਦੇਨੇ ਚਾਹਿਦੇ ਹਨ । ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਢਿੱਡ ਭਰ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੇਗੀ । ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੱਤਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਨੂ ਕਰਵਾਉਨਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ । ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਨਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਅਸੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰ ਪਾਇਐ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਤ੍ਰਪਤ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣਾ ਸਿਖ ਲੈਨਗੇ । ਉਦੋਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗੀ ।

ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਉੱਪਰ, ਅਪਨੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ । ਅਪਨੇ ਤੋਂ ਨਿਮਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਲ ਵਲ ਕੋਈ ਸੋਚਣ ਤੱਕ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ । ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਚੇਤੇ ਆ ਗਈ । ਇੱਕ ਧਨਾਢ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਬੇਚਾਰੀ, ਦਰਿਦਰ ਤੀਵੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ । ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਵਿਕਲਾਂਗ ਧੀ ਸੀ । ਕੰਮ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਵਿਕਲਾਂਗ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ । ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਬਿਠਾਕੇ ਉਹ ਅਪਨਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹਿਂਦੀ ਸੀ । ਉਸ ਧਨਾਢ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਧੀ ਸੀ । ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਨੌਕਰਾਨੀ ਦੀ ਧੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ । ਨੌਕਰਾਨੀ ਦੀ ਧੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ । ਉਹ ਕੁੜੀ ਉਸ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਪੁਚਕਾਰਦੀ, ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਠਾਈ ਖੁਆਂਦੀ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਂਦੀ, … . । ਪਰ ਉਸਦਾ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾਜੀ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਧੀ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ ਸਨ, “ ਤੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਂ ਖੇਡਿਆ ਕਰ । ਉਸ ਵਿਕਲਾਂਗ, ਗੰਦੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ । ਪਿਤਾਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਖੇਡਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਸ ਕੁੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਹੈ । ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਘਰ ਲੈ ਆਏ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕੁਰਾਈ, ਉਸਨੇ ਉਸਤੋਂ ਕੁਸ਼ਲ ਮੰਗਲ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੌਕਰਾਨੀ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੁਚਕਾਰਨ ਲੱਗੀ । ਇਹ ਵੇਖਕੇ ਪਿਤਾਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, “ ਪਿਤਾਜੀ ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਏ ਉਹ ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ ? ” ਤੱਦ ਉਸ ਬਾਲਿਕਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਿਤਾਜੀ, ਤੁਸੀ ਜਿਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲਿਆਏ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਹਨ ! ਪਰ ਇਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੌਨ ਪਿਆਰ ਦੇਵੇਗਾ ? ਉਸਦਾ ਅਪਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ । ”

ਬੱਚੋਂ, ਸਾਡਾ ਮਨੋਭਾਵ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ । ਬੱਚਿਆਂ, ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਪੀਡਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਦਵੋ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੇ ਜਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਣ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰੋ । ਰੱਬ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ । ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਇਦ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨਿ:ਸਵਾਰਥ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੰਨਾ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਧਿਆਨ, ਤਪ, ਇਤਆਦਿ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਹੈ । ਬੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ ਵਿਅਕਤੀ ਜੇਕਰ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਖੰਭੇ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਇੱਕ ਟਰਾਂਸਫਾਰਮਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ । ਤਪਸ ਤੋਂ ਮਹੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਉਹ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਨਦੀ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਨਾਕੇ ਰੋਕਨ ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ । ਤਪਸ ਤੋਂ ਅਰਜਿਤ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰੋਪਕਾਰ ਲਈ ਸਮਰਪਤ ਕਰਣ ਦਾ ਮਨੋਭਾਵ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ । ਖੁਦ ਜਲਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਦਿੰਦੇ ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸਮਰਪਤ ਕਰਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਨਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਵੇਗੀ।
ਬੱਚੋਂ, ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਰੁਣਾ ਪੂਰਣ ਹਿਰਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਹੈ । ਪੀਡਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਣ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਸਾਨੂੰ ਜਗਾਉਣੀ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਇੱਕ ਮਨ ਸਾਨੂੰ ਘੜਨਾ ਹੈ।

ਕਈ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਡੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਤੀਜੀ ਅੱਖ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਕਦੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਵੇਗਾ । ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸੱਕਦੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਨਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਦੋਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਆਤਮ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੈ । ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਨਾ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਅਰਜਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ । ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ ।

ਮਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ…